'American Dream'

Nog amper aangeraakt door Hollywood is het Amerika dat de 'American Dream' toont in een foto-overzicht van de periode 1840 en 1940....

De oorlogen van de oude wereld bereikten het nieuwe land niet op eigen grondgebied. Amerika richtte zich vooral op zichzelf en zijn eigen ontwikkeling, en schreeuwde doorlopend om nieuwe handen om uit de mouwen te steken.

Een pas geboren baby in Boston slaapt de slaap des onschulds, gewikkeld in een Amerikaanse vlag. Uit een wollig wolkendek piekt de gotische spits van het Woolworth Building in New York. De ene foto is rond 1900 gemaakt, de andere dertig jaar later.

De zuigeling was het eerste kind dat werd geboren op Long Wharf, een quarantaine-gebied in Boston waar emigranten landden voor ze tot de Nieuwe Wereld werden toegelaten. Hij zal er wel zijn gekomen, die kleine, want hij kreeg van zijn dankbare ouders, Portugese landverhuizers, de voornamen George B. Billings mee, naar de directeur van de werf. Hij had een naam en niet zomaar een, maar een die hem tegelijk een nieuwe identiteit gaf.

Het oude Europa kende kastelen en kerken die tot de hemel reikten, het nieuwe land ontwikkelde eigen symbolen. Skycrapers zoals de Woolworth Building mochten in hun architectuur nog naar de oude wereld verwijzen, maar overwonnen die hemel en prikten er doorheen.

Die twee foto's vormen het beeldmerk van een overzicht in het Van Gogh Museum dat de American Dream verbeeldt, het grenzeloos vertrouwen van zijn emigranten in de ongekende mogelijkheden van het nieuwe land.

Je weet dat het overzicht nog gemaakt is met onschuldige ogen; dat het alleen een beeld wilde geven van de American Dream in de eeuw van expansie tussen 1840 en 1940 die het land groot maakte; en dat dit tijdvak ook werd gekozen omdat het samenviel met de uitvinding en ontwikkeling van de fotografie als nieuwe beelddrager - neutraal verslaggever vóór Hollywood zich op de geschiedenis en de beeldvorming van God-Bless-America stortte.

Het idee was vier jaar geleden ontstaan bij een toevallige ontmoeting in een Brusselse boekwinkel tussen een medewerker van het museum en de fotoverzamelaar van de Amerikaanse identiteit, Stephen White. De keuze van de foto's was al lang gemaakt en de definitie van dat verlangen, de weergave van de American Dream, al verscheept en ingelijst, voorzien van een voorwoord van William Jefferson Clinton, de 42ste president van de USA en zelf een vrucht van die ongekende mogelijkheden, toen die droom werd geattaqueerd met de aanslag op de Twin Towers en het Pentagon.

Hoe kun je je nu nog een voorstelling maken van die Amerikaanse Droom na 11 september, die een slagschaduw over de wereld wierp van nieuwe oorlogen en confrontaties van opvattingen en religies, zonder bijgedachten en zonder in het overzicht van zijn geschiedenis een antwoord te zoeken op het waarom van die aanslag, ook al ligt de symboliek van het overzicht niet in het Amerika van nu, maar in dat van een eeuw geleden?

Juist, blijkt nu, omdat die vragen er toen nog niet waren en dat begrip nog vrij en in zijn patriottisme vanzelfsprekend was, niet uitdagend of confronterend.

De eeuw van Amerika die het overzicht bestrijkt, is geschiedenis geworden en is in zijn fotokeuze tamelijk onschuldig, volkomen in zichzelf gekeerd. Er komt geen beeld in voor van een wereldmacht die zich als zodanig manifesteert. Het is uitsluitend gericht op zijn eigen, innerlijke geschiedenis, en daarvan nog maar op één aspect: de droom van overwegend Europese emigranten naar die Nieuwe Wereld. Het vertelt het verhaalt van hun ervaringen, hoe ze zich er doorheen sloegen, aanpasten en een gewaardeerd citizen werden - de smeltkroes zelf, waar uit honderden nationale volkstrekken en miljoenen landverhuizerslevens een nieuwe, eigen identiteit werd gesmeed.

Je ziet ze, met de ene hand op het hart en de andere op de stars & stripes, de eed afleggen en later naar een studio wandelen om zich te laten fotograferen, als Amerikaan, trots en zelfbewust, de haren gekamd, de kleren geborsteld, de schoenen gepoetst - geen sukkel meer die werd afgebekt, maar een volwaardig burger, gelijk aan alle anderen.

Strijd

De eeuw van Stephen White is onderverdeeld in zes hoofdstukken, die de ontwikkeling van de Nieuwe Wereld schetsen in die van de fotografie die er gelijke tred mee hield. Het loopt van de eerste daguerreotypie-portretten van zijn bevolking (American Identities), zijn strijd om vrijheid en gelijkheid (All Men Are Created Equal) en trots om zijn eigen helden (Men to Match My Mountains) die allemaal vanwege de beperkingen van het medium nog statisch zijn, in de studio ontstaan. Dan komt er opeens vaart in, de film is sneller geworden, de camera kleiner en handiger, en kan mee op reis en zo zien we Amerika groeien tot een industriële grootmacht (Manufacturing the Dream), de wildernis veroveren (New Frontiers), om tenslotte zijn grootheid bevestigd te zien in de groei van zijn eerste nederzettingen tot wereldsteden (The City Rises).

Het overzicht biedt geen grote, wereldschokkende gebeurtenissen. De oorlogen van de oude wereld bereikten het nieuwe land niet op eigen grondgebied. Amerika richtte zich vooral op zichzelf en zijn eigen ontwikkeling, en schreeuwde doorlopend om nieuwe handen om uit de mouwen te steken. We zien ze nog even aan dek, de landverhuizers met de hoge hoeden, bolhoeden, gleufhoeden en petten van de standsverschillen uit het Europa. Even later al zijn ze opgenomen, deel van een nieuwe cultuur, en schuift die oude wereld naar de achtergrond.

Het verhaal van Amerika, en van die droom, is het verhaal van aanpakken, van de ongekende mogelijkheden om status te verwerven, rijkdom en aanzien. En de keerzijde ervan, die een leger emigranten nooit te boven is gekomen, van het falen; hier uitgedrukt in beelden van kinderarbeid en slopende armoede in de sloppen van de grote steden, die erger was dan wat ze ontvlucht waren, want de droom die hen gedreven had, was nu ook verwoest.

Al die hoofdstukken getuigen van problemen overwinnen en van de innovatie die daarin werd ontwikkeld, heel vroeg al, lang voor de industriële revolutie, en zo zien we een trein van gekoppelde huifkarren met een span van tien, twaalf paarden ervoor door de prairie snellen. Het nieuwe Amerika van al die mensenhanden veroverde het luchtruim en exploreerde nieuwe werelden van nieuwe begrippen als vrije tijd en consumptie, voor iedereen, niet alleen voor een leisure class, met reclame en marketing, die niet alleen gericht was op verkoop en harde cijfers, maar ook - zie de vlag van de kleine George B. Billings - op iets anders nieuws, op image.

Het overzicht geeft een even vluchtig als indringend beeld van die geschiedenis. Er is geen historicus aan het woord, maar een verzameling beelden. Juist daarom is het zo fascinerend, want Amerika is het land van beelden en beelcultuur, en de beelden die we zien zijn nog onberoerd door Hollywood. Ze vertellen vooral het verhaal, in het werk van beroemde fotografen en anonieme amateurs door elkaar, van hoe ze zichzelf zagen. Ze waren voor eigen gebruik bedoeld, en niet voor de wereld, en presenteren zich hier als een familiegeschiedenis.

Al heel vroeg komt het kenmerk boven van dat vanzelfsprekende vertrouwen in eigen kracht. Het zit in een trots portret van een gezin uit Cleveland, 1895, een daguerreotypie van een vader, moeder, zoon en vier dochters. Ze hebben zich op hun mooist uitgedost, toonbeeld van geloof in zichzelf, God and country. Een ander, eeuwig Amerika, komt ook al heel vroeg boven, in een foto uit 1848. We zien, de begrippen fittness en bodyshape waren nog onbekend, een foto van een jonge slanke vrouw, die in haar handen een luxe etui vasthoudt met een andere foto van haarzelf, waarop ze dik en pafferig is. Ze wil in één beeld laten zien, wat ze heeft bereikt: kijk hoe ik ben afgevallen en hoe strak ik weer ben. Zo'n foto bestaat niet in een Europese verzameling.

Emancipatie

De droom van Amerika is ook het verhaal van een emancipatie, die Europa pas een eeuw later zou bereiken. Het wordt uitgebeeld in een vrouw met een losse paardenstaart, die zonder aarzelen een duik in zee neemt vanaf een roeiboot op Coney Island, 1889. Haar zusters in Europa namen toen nog een bad in de kuise bescherming van een badkoetsje dat de branding werd ingedreven. Het proces wordt volmaakt in een beeld in kleur, een van de weinige, uit 1935, van een jonge vrouw, trotse bezitter van het landhuis op de achtergrond, ze staat wijdbeens op de rand van haar zwembad, de handen nonchalant gestoken in de zakken van een wijde plooirok - die rok heeft nog wel het patroon van een Beierse boerenfolkore, maar de houding is op en top Amerikaans.

Er zit een eeuw geschiedenis in, maar de tentoonstelling is geen historisch overzicht. Het is, zoals het ons wordt voorgelegd, het verhaal van een grote familie; dat de kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen van de emigranten die van overal en nergens kwamen, wil laten zien waar ze vandaan komen, en waar ze dat aan te danken hebben: aan die droom die geen zekerheid is, maar een verlangen en vooral een trots vertrouwen. Juist dat beeld werd 11 september aangevallen, in het symbool ervan, de skyline van dat rotsvaste vertrouwen in eigen kracht en kunnen en de illusie om daarin, voor de wereld, een voorbeeld te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden