interview Metromoord

AMC-artsen reageren op 'metromoord': ‘Je moet jezelf keer op keer voorhouden: ik heb niemand vermoord’

Het AMC zit in zijn maag met de zaak van Philip O. die onbegeleid verlof kreeg en een willekeurig persoon doodstak. Geneesheer-directeur Hiske Becker en lid van de medische directie Jan Drapers reageren. 

Het Amsterdam UMC. Beeld Simon Lenskens

‘Je moet jezelf keer op keer voorhouden: ik heb niemand vermoord. Want zo zijn we ons een beetje gaan voelen’, zegt Hiske Becker, geneesheer-directeur van het AMC. ‘We hebben een patiënt in ons midden gehad die iets afschuwelijks heeft gedaan, die een willekeurige persoon heeft doodgestoken. En wij waren bij deze patiënt betrokken. Wat je dagelijks doet, komt in een ander daglicht te staan.’

‘We hebben nog steeds een medewerker die arbeidsongeschikt is vanwege een posttraumatische stressstoornis’, voegt Jan Drapers, lid van de medische directie, toe. ‘Maar de heftigheid voor het personeel valt uiteraard in het niet bij het verdriet van de familie’, vervolgt Becker.

Dit weekend bleek uit een reconstructie van de Volkskrant in samenwerking met stadszender AT5 dat het AMC, sinds kort Amsterdam UMC geheten, tekort schoot in de begeleiding van Philip O. (27). Deze psychiatrisch patiënt stak op 27 juli 2017 tijdens een onbegeleid verlof Joost Wolters (38) dood in de Amsterdamse metro. In een recent rapport van de commissie die op verzoek van het AMC de zaak onderzocht, wordt gesteld dat O. nooit bij het AMC geplaatst had mogen worden: het ziekenhuis had niet de juiste expertise voor deze ‘zware’ patiënt en schatte daardoor de geweldsrisico’s verkeerd in voordat O. op onbegeleid verlof mocht.

Het ziekenhuis, oordeelde de Inspectie voor Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) vervolgens, wijst bovendien te veel met de vinger naar andere instanties en ‘het systeem.’ Het toont ‘een onvoldoende zelfkritische en lerende houding’.

Wat vinden jullie van dit oordeel?

Drapers: ‘We herkennen ons in veel dingen, maar we vinden het op een aantal punten ook teleurstellend. Vooral als de inspectie stelt dat het AMC weinig zelfkritisch is en de schuld bij anderen legt. De onderzoekscommissie die op ons verzoek de zaak onderzocht en op wiens onderzoek de inspectie haar rapport baseert, besteedt ook aandacht aan knelpunten die er zijn in de keten en het systeem. Als je dan alleen verwijten maakt aan het AMC en alleen tegen het AMC zegt: ‘AMC, doe iets’, dan vind ik dat inspectie het onderzoek van de commissie wel heel selectief heeft gelezen.’

Hebben jullie het gevoel dat jullie als enige de zwarte piet krijgen toegespeeld?

Becker: ‘Ja, zo voelt het wel een beetje. Als een patiënt hier binnenkomt, duurt het altijd even voordat duidelijk is wie de persoon precies is en wat er aan de hand is. In veel gevallen komen patiënten direct van straat omdat ze vanuit hun ziekte een gevaar zijn voor zichzelf, maar ook voor anderen.

‘Ook in het geval van Philip O. beschikten we maar mondjesmaat over informatie. En toen bleek dat deze patiënt hier niet op zijn plek zat en dat hij nog in zijn proeftijd liep na detentie, hebben we signalen doen uitgaan naar andere instanties, bijvoorbeeld naar de reclassering die toezicht hield op O. in diens proeftijd. Maar niemand voelde zich verantwoordelijk.’

De reclassering van het Leger des Heils liet al eerder aan de Volkskrant weten dat het AMC bij hen niet aan het juiste adres was. Tijdens een gedwongen opname, op last van de rechter, wordt het toezicht opgeschort. De reclassering en het Openbaar Ministerie (OM), die eindverantwoordelijk is gedurende de proeftijd, hebben dan als toezichthouder formeel geen rol meer.

Beeld Simon Lenskens

‘Het AMC had de trajecthouder moeten bellen’, liet een woordvoerder van het Leger des Heils desgevraagd weten. ‘Daar hadden ze een hotline mee moeten hebben als er problemen waren.’

Becker: ‘Trajecthouder? Dat is vast een term van de reclassering. Dat woord gebruiken we niet. We kennen wel de term Rechterlijke Machtiging-houder. Maar dat zijn we zelf. We hadden toch geen hotline met onszelf moeten hebben?’

Drapers: ‘Achteraf moeten we vaststellen, was het veel eleganter geweest als het OM een regierol had genomen en geconstateerd had: O. zat in zijn proeftijd, hij heeft zijn voorwaarden geschonden. Hij moet naar detentie en dan beoordelen we opnieuw wat het beste spoor is voor meneer.’

Becker: ‘De zaak van Philip O. is een voorbeeld van hoe het in de keten heel erg misgaat. Iedereen deed zijn best, maar dat heeft er niet toe geleid dat het goed ging. Dat is het probleem.’

Volgens de inspectie hadden jullie harder aan de bel moeten trekken.

Becker: ‘Dat zullen we voortaan ook zeker doen.’

Drapers: ‘Maar we moeten niet vergeten dat al in een vroeg stadium is gezegd dat deze patiënt niet binnen onze mogelijkheden past. De onderzoekscommissie signaleert dan ook het knelpunt dat er wel allerlei instanties bij Philip O. betrokken waren, zoals de reclassering en het Openbaar Ministerie. Maar dat er geen verkeer is tussen die instanties.

‘De patiënt komt in de buis van de reguliere psychiatrie door een gedwongen opname, en de rest trekt de handen ervan af. Er is nergens een wissel: hoe kom ik in een andere buis, in de buis van de forensische psychiatrie.’

Deze zaak vertoont overeenkomsten met de zaak van Bart van U., de verwarde man die Els Borst doodde. Ook daar ging van alles mis in de keten. Nadien kwam de commissie-Hoekstra met aanbevelingen. Is daar niks meegedaan bij jullie?

Drapers: ‘We hadden geen overleg met het OM, nee.’

Gebeurt het vaker dat mensen in een verkeerde ‘buis’ terechtkomen?

Becker: ‘Het gebeurt vaker, ook andersom. Bijvoorbeeld als mensen erg in de war zijn en vanuit die verwardheid iemand bedreigen. Dan is het een beetje van het toeval afhankelijk wat er gebeurt. Word je gedwongen opgenomen, dan kom je bij ons. Zegt de politie: dit is een misdrijf, dan kom je in de cel. Zo kan het ook gebeuren dat iemand negen maanden knettergek in voorarrest zit in een heel ander circuit, terwijl hij hier prima geholpen had kunnen worden.'

Hoe kan het beter?

Becker: ‘Ik vind het lastig. Je kunt makkelijk denken: laten we van al die patiënten en verwarde verdachten overal informatie opvragen en met zijn allen bij elkaar gaan zitten om dat goed te bespreken. Maar dat raakt aan het recht van iedere burger op privacy.

‘De inspectie heeft ons de aanbeveling gegeven: ga beter in overleg met je ketenpartners, en intensiveer de band met de forensische psychiatrie. Nou dat gaan we zeker doen.’

Beeld Simon Lenskens

We hebben begrepen dat Philip O. tijdens zijn behandeling op de gesloten afdeling van het AMC naar het buitenland is gegaan. Hij zou naar Londen zijn gegaan.

Drapers: ‘Dat is een broodje-aapverhaal.’

Hij is op 28 juni 2017 door de marechaussee doorgelaten ook al stond hij als vermist opgegeven. Hij had een ticket voor Londen in de hand.

Becker: ‘Ik wist dit niet. We controleren iedere avond: wie is er binnen, wie is er buiten. Het valt op als iemand mist.’

Het is een gedetailleerde melding. Klopt het niet, of klopt het wel en wisten jullie het niet?

Aanvankelijk antwoordt het AMC dat ze dat niet weten. Later laat het ziekenhuis weten dat O. volgens het logboek die dag verlof had, en dat hij de nacht van 28 juni wel in het ziekenhuis was. Dus misschien is Philip O. wel op Schiphol geweest, maar het vliegtuig heeft hij niet genomen, stelt het ziekenhuis.

Dat neemt niet weg dat een vermiste psychiatrische patiënt nooit door de paspoortcontrole had mogen komen: O. had aangehouden moeten worden en teruggebracht moeten worden naar het ziekenhuis.

Becker: ‘Als iemand niet op tijd terugkomt van verlof, geven we de vermissing door aan de politie. Het ligt niet in mijn macht om te zien wat de politie er vervolgens mee doet, en of het goed wordt geregistreerd.

‘Zoiets gaat wel eens mis. Ik ben weleens door een vermiste patiënt gebeld: ik zit in Suriname.’

Zullen patiënten voortaan minder snel op verlof worden gestuurd?

Drapers: ‘Ons doel is om patiënten terug te brengen in de maatschappij. Op verlof gaan is daar een essentieel onderdeel van.’

Becker: ‘Je wilt mensen niet onterecht vrijlaten, maar zeker ook niet onterecht opsluiten. Mensen die bij ons zitten, zitten hier niet omdat ze een delict hebben gepleegd, maar omdat ze een gevaar zijn voor zichzelf of anderen, door hun ziekte. Wij, psychiaters, zijn de enige dokters die mensen kunnen opsluiten of tegen hun zin medicatie kunnen geven. Daar moet je heel voorzichtig mee zijn. Als je denkt: we kunnen nul risico nemen, dan zou ik iedereen maandenlang opsluiten.

‘Dit zijn extreem zieke mensen. Het is de vraag of je het altijd kan voorkomen en wat de prijs dan is. Maar dat het beter kan, is duidelijk.’

NEGEN DODEN DOOR CONFRONTATIES

Jaarlijks sterven er zo’n 9 personen na een aanval door een ‘verward’ persoon. ‘Die term wordt vaak opgerekt, een verdachte wordt door politie en justitie al snel verward genoemd’, zegt Marieke Liem. Ze is criminoloog en psycholoog aan de Universiteit Leiden en doet onderzoek naar ‘25 jaar moord in Nederland’. In haar onderzoek heeft ze alleen verdachten meegeteld van wie met redelijke zekerheid vastgesteld kan worden dat ze in een psychose verkeerden toen ze het delict pleegden. ‘Het is anders ondoenlijk om ‘verward’ te definiëren.’

Dit getal is afgelopen decennia redelijk stabiel gebleven. Het gebeurt zelden dat het slachtoffer van een verward persoon een onbekende is, zoals Joost Wolters. Liem: ‘Circa 85 procent van de slachtoffers zijn mensen die dicht bij de dader staan. Bijvoorbeeld een hulpverlener of een moeder die volgens haar psychotische zoon een camera van de FBI in haar oog heeft.’ 

RECONSTRUCTIE

Een jaar geleden werd Joost Wolters doodgestoken in de metro in Amsterdam. Zonder aanleiding, door een man die niet op vrije voeten had mogen zijn. Hoe de instanties faalden. Lees hier de reconstructie door de Volkskrant en stadszender AT5.

‘Deze zaak is een aaneenschakeling van dramatische fouten’, zegt Madeleine van Toorenburg (CDA). ‘Je kunt constateren: dit had niet hoeven gebeuren’, voegt Attje Kuiken (PvdA) toe. Kamerleden willen weten: hoe kon het zo misgaan met Philip O.?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.