Ambtenarenrecht is schadelijk voor ambtenaar en overheid

De ambtenaar die wordt ontslagen, weet dat er een kans is dat het ontslag wordt teruggedraaid. Hij heeft er belang bij zo lang mogelijk te procederen....

Ina Sjerps

D66 en het CDA stellen voor het verschil tussen ambtenarenrecht en arbeidsrecht op te heffen. Leidse bestuurskundigen maken hiertegen bezwaar (Opinie & Debat, 15 mei). Ten onrechte.

Nederland heeft een integer, deskundig en efficiënt ambtenarenapparaat. Dit draagt in hoge mate bij aan de welvaart en het welzijn van onze bevolking. Toch kan het beter.

Slecht functionerende ambtenaren worden te vaak getolereerd. Het ambtenarenrecht en de regelingen bij werkloosheid stimuleren dat. Het ambtenarenrecht is onderdeel van het bestuursrecht. Dat is niet ontworpen voor arbeidsrelaties, maar om de burger te beschermen tegen de (machtige) overheid. Het stelt hoge inhoudelijke en procedurele eisen aan de overheid. De burger kan lang en goedkoop tegen een overheidsbesluit procederen. Zo ook de ambtenaar die het oneens is met een beoordeling of een opgelegde sanctie. Daarbij komt: bij ontslag betaalt de overheidswerkgever de kosten van de WW en aanvullende uitkeringen.

Hierdoor is een cultuur ontstaan van niet of laat ingrijpen. De manager vindt het vaak inhoudelijk en procedureel te moeilijk een disfunctionerende ambtenaar aan te pakken. En als dat toch gebeurt, kost hij zijn werkgever na ontslag vaak jarenlang veel geld. Slecht functionerende ambtenaren worden daarom dikwijls naar de zijlijn gemanoeuvreerd. Topambtenaren die niet goed functioneren zijn minder gemakkelijk over het hoofd te zien. Zij krijgen vaak een gouden handdruk.

Het arbeidsrecht kent een snelle ontslagprocedure waarbij hoger beroep is uitgesloten. De werknemer die ontslag krijgt aangezegd, weet dat hij over een paar maanden onherroepelijk op straat staat. Hij zal daarom snel een andere baan zoeken. Onzorgvuldigheid van de werkgever leidt tot een hogere ontslagvergoeding, maar draait het ontslag niet terug. De ambtenaar die wordt ontslagen, weet dat er een kans is dat er een fout wordt gemaakt waardoor het ontslag kan worden teruggedraaid. Hij heeft er belang bij zo lang mogelijk te procederen.

De psychologische schade is aanzienlijk. Allereerst voor het overgrote deel van de ambtenaren dat wel goed functioneert. Zij zien dat hun slecht functionerende collega met rust wordt gelaten of met veel geld de organisatie verlaat. Maar de schade is minstens zo groot voor de ambtenaar die niet goed op zijn plek zit. Uit alle onderzoek blijkt dat mensen die niet goed functioneren gelukkiger worden wanneer ze (zelfs ongewild) de organisatie verlaten en een baan vinden waar ze wel passen.

Waarom steunen de Leidse bestuurskundigen dit systeem? De hoofdreden is dat het in het arbeidsrecht makkelijker zou worden ambtenaren om politieke redenen aan te nemen of te ontslaan. De auteurs leiden helaas aan een romantische studeerkameropvatting over de gang van zaken in de ambtelijke top.

In de relatie tussen topambtenaar en bestuurder is vertrouwen van essentieel belang. Gebrek hieraan leidt onherroepelijk tot vertrek van de topambtenaar. LPF-minister Bomhoff, die bij zijn aantreden een veto uitsprak over een topambtenaar, viel op door de snelheid en botheid waarmee hij dit deed. Niet door de zaak zelf. De bewuste ambtenaar ruimde het veld. Zoals velen voor en na hem. En de geschiedenis kent ook veel topambtenaren die benoemd zijn omdat zij tot de kennissenkring van de bestuurder behoorden.

De positie van de topambtenaar is kwetsbaar en vereist een goed rechtspositioneel vangnet. Anders wil niemand zo’n riskante functie. Maar dat is voor deze kleine groep ook in het arbeidsrecht prima te ontwerpen. Op individuele basis gebeurt dat al.

De gevoelige relatie tussen bestuurder en ambtenaar geldt slechts voor de paar duizend topambtenaren bij de overheid. Het ambtenarenrecht geldt voor meer dan 600.000 werknemers bij de overheid en in het openbaar onderwijs. Het bijzonder onderwijs, waar ruim 300.000 mensen werken, heeft al lang een privaatrechtelijke rechtspositie.

De juf op de openbare basisschool, de gemeentearchivaris, de gevangenisbewaarder en de belastinginspecteur zijn allen ambtenaar. Zij zullen geen slachtoffer worden van politieke willekeur.

Dat de bestuurskundigen het ambtenarenapparaat hoog aanslaan, is terecht. Dat zij de top denken te kunnen behoeden voor politieke benoemingen of ontslagen is naïef. In ieder geval is het overkill om ten behoeve van die paar duizend topambtenaren, 600.000 andere overheidsdienaren op te zadelen met een rechtspositie die een beter functioneren van de overheid alleen maar in de weg staat.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden