Ambtenaar voelt zich regelmatig geofferd voor politieke druk

Openlijk werd donderdag in het ProRail-debat de zwartepiet bij ambtenaren neergelegd. Zoiets stemt de Kamer tevreden, maar zet kwaad bloed op een departement.

DEN HAAG - Het moet een bijzondere gewaarwording zijn voor een rijksambtenaar om een bewindspersoon op de tv te horen zeggen dat zijn of haar ontslag dreigt. Toch is dat precies wat donderdagavond meermalen gebeurde tijdens het debat over een achtergehouden rapport over ProRail.


PvdA-staatssecretaris Wilma Mansveld (Spoor) begon in het debat met de Tweede Kamer te zeggen dat er op haar ministerie fouten waren gemaakt, waardoor zij niet op de hoogte was gesteld van het bestaan van een politiek gevoelig rapport dat ook niet tijdig naar de Kamer was gestuurd.


Daarvoor was zij politiek verantwoordelijk, zei ze, en ze maakte haar excuses. Hiervoor kreeg ze lof.


Naarmate de avond vorderde en het debat feller werd, wijdde Mansveld steeds meer uit over welke fouten haar ambtenaren precies hadden gemaakt en hoe zij hen dacht te bestraffen. Ze dreigde meermalen met 'rechtspositionele en disciplinaire maatregelen'. Minister Schultz echoode die woorden later.


Op het ministerie van Infrastructuur en Milieu werd met afgrijzen naar het debat gekeken. De sfeer op het departement was vrijdag 'terneergeslagen'. Ambtenaren zouden het gevoel hebben dat ze uit politiek opportunisme publiekelijk aan de schandpaal werden genageld. De onervaren Mansveld zou de verleiding niet hebben kunnen weerstaan de weg van de minste weerstand te kiezen: naar anderen wijzen.


Voormalig secretaris-generaal Roel Bekker toont begrip voor die gevoelens. Hij zegt 'met verbazing' kennis te hebben genomen van wat zich in de Kamer afspeelde. 'Op deze manier worden twee systemen, het politieke en het ambtelijke, vermengd. Dat is ongewenst. Het gaat in de Kamer om politieke verantwoordelijkheden. Wat je doet met ambtenaren is personeelsbeleid. Dat ga je niet publiek uitventen.'


Loe Sprengers, voormalig hoogleraar arbeidsrecht, sluit zich daarbij aan. 'Er werd in detail over het departement gesproken. De Kamer hoort dan te zeggen: hier gaan wij niet over, dit moet de minister zelf maar regelen.'


De gebeurtenissen van deze week zijn relatief zeldzaam: Nederlandse ambtenaren staan bekend als kundig en loyaal. Tot conflicten met de politieke top komt het zelden. Geijkte voorbeelden zijn het ontslag van secretaris-generaal Van Lieshout op Economische Zaken door toenmalig LPF-minister Bomhoff in 2002, en de strubbelingen tussen justitieminister Sorgdrager en het college van procureurs-generaal in de jaren negentig, die leidden tot het ontslag van 'super-pg' Docters van Leeuwen. Sorgdrager was eigenlijk ook de laatste die zich beklaagde over tegenwerking door ambtenaren.


Veel potentiële schandalen blijven onder de radar omdat ambtenaren bewust kiezen voor lijdzaam verduren als politici ze door de mangel halen. Zoals in het geval van premier Jan Peter Balkenende in 2008. Die kwam zo klem te zitten door een gecombineerde campagne van enkele media en de SP dat hij geen andere uitweg meer zag dan zijn ambtenaren de schuld te geven.


De zaak draaide om een brand in het Catshuis in 2004, waarbij een schilder was omgekomen. De beschuldiging was dat ambtenaren van Algemene Zaken, onder wie toenmalig secretaris-generaal Wim Kuijken de ware toedracht hadden geprobeerd weg te moffelen. Bewijzen waren er niet, maar Balkenende ging door de knieën. In een debat nam hij de politieke verantwoordelijkheid op zich, maar zei in een adem dat zijn ambtenaren hem 'onzorgvuldig, onjuist en onvolledig' hadden ingelicht. De Kamer was tevreden.


'Dat moet heel vervelend zijn geweest voor Kuijken', zegt oud-sg Bekker, 'maar hij heeft er altijd loyaal zijn mond over gehouden. Hij begreep wel dat Balkenende zijn politieke hachje wilde redden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden