Ambitieuze eenzelvige netwerker

Vaak loopt hij in gedachten verzonken door de wandelgangen van het Tweede-Kamergebouw. Toch heeft hij een imposant netwerk. Ook internationaal....

Jan Hoedeman

WIE IN 1986 beweerde dat Ad Melkert in de voetsporen zou treden van Willem Drees, Joop den Uyl en Wim Kok, kon ongetwijfeld rekenen op hoongelach. Het heeft dan ook even geduurd voordat Melkert scherp in beeld kwam als de onbetwiste opvolger van Wim Kok.

Hij is immers niet iemand die bij zijn verschijnen warme gevoelens oproept. Na twaalf jaar actieve politiek, twee periodes als Kamerlid en een periode als minister van Sociale Zaken, gaven in 1998 zegge en schrijve 8907 mensen hem hun stem.

Melkert is de politie-agent van de PvdA, zoals Felix Rottenberg hem typeerde, een politieke detective. Als debuterend PvdA-Kamerlid legde Melkert in 1986 bij veel onderwerpen een tomeloze nieuwsgierigheid aan de dag. Hij stak zijn licht op in het land, en schroomde niet buiten de landsgrenzen het naadje van de kous te onderzoeken.

PvdA-Kamerlid Maarten van Traa heeft het er niet gemakkelijk mee gehad. Anderen, zoals Relus ter Beek en Harry van den Bergh, stimuleerden hem . Ze realiseerden zich dat een ontluikend en talentvol politicus zijn intrede had gedaan.

Zijn drijfveer schetste Melkert eerder dit jaar als 'willen weten wat er gaande is, daar deel van uit maken. Het vergroten van de toegang tot kennis en geld voor zoveel mogelijk mensen om hun talenten te laten ontplooien. Daar is nog iets bij gekomen wat ik zelf niet goed kan verklaren, dat is de innerlijke drang om verantwoordelijkheid te nemen.'

Wim Kok had het in 1986 als beginnend fractieleider van de PvdA snel door, Melkert was een stille bondgenoot. Kok moest vechten tegen de socialistische retoriek die de PvdA tot de grootste oppositiepartij had gemaakt, maar ook tot een onmogelijke regeringspartij.

De ambitieuze dertiger Melkert hielp Kok door pleidooien te houden voor het soms loslaten van de koppeling tussen lonen en uitkeringen, door te tekenen voor een bezuiniging van twintig miljard, te flirten met de VVD als coalitiepartner en het pleiten voor meedoen aan de Golfoorlog. Dat was vloeken in de sociaal-democratische kerk.

Het was een strategische zet van Kok om Melkert na twee jaar financieel woordvoerder te maken. Achter de schermen sprak Kok met minister-president Lubbers, die een coalitie leidde met de VVD, over regeringsdeelname van de PvdA.

In die periode realiseerde Kok zich dat hij als minister van Financiën straks beter zaken kon doen met Melkert als financieel woordvoerder dan met een PvdA-er als Kombrink, die volgens Kok te veel in de greep van oude PvdA-sentimenten verkeerde.

Het wonder van regeringsdeelname dat zich in 1989 aan de PvdA openbaarde, transformeerde al snel in een nachtmerrie. De eerste jaren op het pluche waren een cultuurschok; de bezuinigingen gingen de medeverantwoordelijke PvdA door merg en been. Ook zichtbaar werd dat een aantal bewindslieden het niet goed deed. Melkert greep de pen en schreef voor Socialisme en Democratie een epistel waarin hij pleitte voor een tussentijdse vervanging van falende ministers.

De PvdA-coryfeeën D'Ancona en Dales voelden zich aangesproken. Kok toonde zich niet gecharmeerd van deze proeve van meedenken, maar het schiep verwachtingen voor de toekomst als Melkert de PvdA zou aanvoeren.

De stijl van de politiek leider werd al enigszins zichtbaar tijdens zijn ministerschap van Sociale Zaken. Daar werden in 1994 de ambtenaren aan het werk gezet, Melkert dook de krochten van het departement in, sprak met de lagere echelons en wilde alle opties kennen voor hij een keuze maakte. Indien nodig trotseerde hij zijn ambtelijke top.

Het liet zien dat Melkert, mocht hij straks minister-president worden, aan de touwtjes gaat trekken. Daarin zal hij veel meer op Lubbers lijken dan op Kok, die vindt dat zijn ministers de zaken zelf moeten oplossen.

Intussen bouwde Melkert onzichtbaar aan een Europees netwerk via de Socialistische Internationale. Blair, Jospin en Schröder en andere groten der aarde kennen Melkert al jaren als een schrandere geestverwant, met wie ze rekening houden.

Zijn verkiezing in 1998 tot fractievoorzitter van de grootste regeringspartij werd door Melkert beschouwd als een investering en een kans om later Kok op te volgen. Hij vormde een as met de minister-president, die in toenemende mate bewondering kreeg voor zijn protegé.

De andere serieuze opvolgingskandidaat, Job Cohen, mocht dan meer uitstraling hebben, hij had niet de ambitie en het politieke gevoel van Melkert. Cohen verdween uit de race door zijn sollicitatie naar het burgemeesterschap van Amsterdam.

Melkert ontwikkelde als fractievoorzitter een gevoel voor datgene waar zijn partij, na twaalf jaar regeringspartij te zijn geweest, behoefte aan heeft. Na een dozijn jaren van zakelijk regeren mocht het ideologische geluid wel weer eens gehoord worden, zonder door te slaan naar de fouten uit het verleden.

Melkert toonde dat aan in Socialisme en Democratie en in zijn speech voor het congres begin dit jaar, waarmee hij het partijkader veroverde. Hij uitte het in de kritiek op Kok, die zich op het ideologische vlak zeer in zijn schulp zou hebben teruggetrokken en verzuimd zou hebben de partij te laten zien waar het naartoe moet.

Het besef dat zijn kansen stegen op het politiek leiderschap en een mogelijk premierschap, dwong hem na te denken over het stempel dat hij in die positie zou kunnen drukken. Melkert voerde gesprekken met topambtenaren en bestuurskundigen over een andere opzet van de rijksdienst, de ministerraad en de indeling van de departementen. Als minister heeft hij kunnen zien dat het overheidsapparaat niet is toegesneden op de nieuwe eeuw.

Een ander issue dat hem aan het hart gaat is dat de burger de kans krijgt in de verzorgingsstaat zijn eigen arrangement te laten kiezen. Dat wil zeggen, optimale vrijheid en ontplooiing in een solidair stelsel. Met zorgverlof, flexibele arbeidstijden, sabbaticals en de kans om vanuit een baan te gaan studeren met recht op terugkeer.

Het pad naar de macht kent voor Melkert meerdere valkuilen. Hij vindt het verschrikkelijk dat hij op televisie niet overkomt, - dat blikvernauwende systeem - zoals hij eens heeft verzucht. Maar ook het poseren voor een fotograaf vindt hij afschuwelijk. Hij is sterker in het persoonlijke contact met potentiële kiezers. Dat is de reden waarom hij het afgelopen jaar een veldtocht door de polder is begonnen om over te brengen wat hem via de televisie niet lukt.

Een ander risico is dat Melkert niet uitmunt in sociale contacten. Fractiemedewerkers konden er vorig jaar niet over uit dat hij een van hen zo maar persoonlijk had aangesproken. Normaliter dwaalt hij in gedachten verzonken door de wandelgangen en is bijna uitsluitend functioneel in zijn contacten. Zo bouwt hij geen krediet op voor de moeilijke tijden die ongetwijfeld aanbreken.

Nu Kok te kennen heeft gegeven dat hij opstapt, gaat het om de vraag wie straks de grootste partij wordt: de PvdA of de VVD. Zoals Melkert en Kok eerder deze week aangaven: 'Wordt het ieder voor zich, of doen we het samen?'

Wil de PvdA nog wel verder met de VVD als zij niet de grootste partij wordt? In de PvdA hult iedereen zich in stilzwijgen over een dergelijke situatie.

Dat scenario moet gekmakend zijn voor de nieuwe politiek leider. Melkert schuwt Machiavelli niet, maar hij weet ook dat een wisseling van leiderschap én van coalitie wel erg veel van het goede is.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden