Ambassadeur van de hele achterban

John Leerdam staat op nummer zeventien op de kandidatenlijst van de PvdA. Hij vertrekt als directeur van multicultureel theater Cosmic in Amsterdam....

En nu wil hij wel junior minister worden. John Leerdam (41), directeur van multicultureel theater Cosmic in Amsterdam, Master of Fine Arts (Columbia University, New York), regisseur, onvermoeibaar netwerker, lid van commissies en besturen hier en adviesraden daar, voorvechter van culturele diversiteit ('de term die ik consequent gebruik'), eerder kandidaat voor posities als directeur van de Stadsschouwburg in Amsterdam, minister van de Antillen, wethouder van Amsterdam, voorzitter van het Amsterdamse stadsdeel Zuidoost en koud een maand nummer zeventien op de PvdA-kandidatenlijst voor de verkiezingen, heeft alweer een nieuwe droom.

'Het laatste was dat hij cultureel ambassadeur in New York zou worden', zegt vriend Melle Daamen, de man die wél directeur van de Stadsschouwburg werd. 'John heeft de voor Nederland ongebruikelijke eigenschap zijn ambities publiekelijk te verkondigen.'

Onhollands? 'Amerikaans', zegt Leerdam. 'Ik begrijp de code wel, maar ik wil me er niet aan houden. Waarom mag je je ambities niet uitspreken? Je mag toch dromen hebben? Je móet perspectief hebben. Misschien ligt het volgend jaar anders, maar nu heb ik deze droom, zoals ik ook droom dat Nebahat Albayrak de eerste allochtone minister wordt.

'Je moet voorbeelden hebben. Zoals mijn pleegbroer, de zoon van mijn peetoom. Die heeft als zwarte man een hoge positie op de ambassade in Spanje. Mijn peetoom zelf is doctor in de biochemie. En mijn eigen vader was hoofdinspecteur van politie op de bovenwindse eilanden. Dat is ook een voorbeeld, dat is belangrijk.'

'Als hij te zacht articuleert, wordt hij niet gehoord', zegt Pierre Ballings, directeur van poptempel Paradiso in Amsterdam, die samen met Leerdam een podium probeert op te zetten in Amsterdam-Zuidoost. 'Toen hij directeur wilde worden van de Stadsschouwburg, dacht ik: moet je dat wel willen? Maar er moest gewoon over gesproken worden, vond hij. Hij stelt zich daarin kwetsbaar op, als een openbare-discussieleider.'

'Ik wilde weten: hoe serieus nemen ze me, en hoe ver kan ik komen', aldus Leerdam.' Hij viel af in de laatste ronde, met Melle Daamen als enige tegenkandidaat. 'Ik weet dat ze me niet zover hadden laten komen om politiek correct te zijn, want ik zag hun ogen glinsteren toen ik over mijn plannen vertelde.'

John Leerdam is in 1961 geboren in Willemstad, Curaçao uit een Surinaaamse vader en een witte moeder met Portugees, joods en creools bloed. Hij was twintig toen hij naar Nederland kwam om aan de theaterschool in Maastricht te gaan studeren, waar hij al snel werd weggestuurd. Onder meer, zegt hij, omdat hij zwart was en dus wel geen baan zou vinden. Na een opleiding tot regisseur in Amsterdam, verbleef hij vijfenhalf jaar in de Verenigde Staten. Daar haalde hij zijn Masters in film en 'fine arts' en volgde een specialisatie 'black theatre'. In 1996 kwam hij bij Cosmic Theater in Amsterdam, eerst als regisseur, toen als artistiek leider, en sinds 1999 ook als directeur. George Wolff, van het Public Theatre in New York, bij wie hij stage liep, is zijn voorbeeld voor Cosmic.

De botsing tussen blank en zwart speelt in Leerdams theaterwerk een belangrijke rol. De rivaliserende families in Shakespeare's Romeo en Julia zijn bij Leerdam Surinaams en Antilliaans, in OJ Othello (1998) bracht hij de Othello van Shakespeare in verband met O.J. Simpson, zwarte helden die zich in een witte wereld staande moeten zien te houden en die allebei hun witte vrouw vermoordden of daarvan werden beschuldigd. In Lust (1996) slaan Surinaamse vrouwen racistische taal uit over blanken.

Voor Cosmic bedacht hij het interculturele festival Hollandse Nieuwe, en deze week draait voor het eerst het European Urban Theatre Festival, met 'politieke zwarte' voorstellingen uit heel Europa. Sinds april 1999 is hij ridder in de Orde van Oranje Nassau.

Leerdam legt de lat hoog, maar ook anderen zien grote rollen voor hem weggelegd.

'Ach man, die wordt nog burgemeester!', roept Alida Neslo, directeur van theateropleiding DasArts in Amsterdam.

'Minister-president van de Antillen', verwacht de oud-burgemeester van Amsterdam, Schelto Patijn.

'Ik heb altijd gedacht dat hij minister van Cultuur of premier van de Antillen zou worden, omdat hij daar zo verschrikkelijk hard nodig is', zegt de directeur van het Theaterfestival, Arthur Sonnen. 'Maar misschien is hij hier nog harder nodig.'

Jan Hamming, wethouder in Tilburg en lid van de commissie die de kandidatenlijst voor de PvdA samenstelde, noemt Leerdam een onorthodoxe werker die binding heeft met groepen waarmee de PvdA het contact verloren is. 'Hij kan een belangrijke bijdrage leveren aan de vernieuwing van de PvdA.'

Jetty Mathurin speelde in De Koningin van Parimaribo, het stuk naar de roman van Clark Accord dat Leerdam regisseerde, en dat hij - zijn laatste project bij Cosmic - als grote-zaalproductie wil brengen. 'Ik vind het goed dat hij de politiek in gaat, maar ik vind het jammer voor het theater. Johns gedrevenheid naar rechtvaardigheid leidt tot deze keuze en dan kunnen we alleen maar achter hem gaan staan.'

'Het heeft met zijn engagement te maken, met de richting die de samenleving opgaat en de interculturaliteit. Hij heeft gezien dat daar gaten lagen', denkt schrijfster Astrid Roemer, van wie Leerdam een stuk regisseerde.

'Hij is zeer geëngageerd met degenen die in de hoek zitten', zegt oud-burgemeester Patijn.

Leerdam vond het moeilijk tot de politiek te besluiten - het komt eigenlijk nog te vroeg, hij wilde nog zo veel bij Cosmic doen. Maar toch. 'Ik wás eigenlijk al volksvertegenwoordiger, ik was al een soort ambassadeur van de hele achterban. Ik ben de stem voor hen die niet spreken. Het is heel bijzonder dat een Surinaamse Antilliaan, of een Antilliaanse Surinamer, zo hoog op de lijst wordt gezet. Er staat nauwelijks of nooit een zwarte man op de lijst, en zeker geen Antilliaan.

'Ik heb niet altijd vrienden gemaakt, soms dingen bij de naam genoemd, zoals in een interview in Vrij Nederland vorig jaar. Huisallochtoon zijn, is wel leuk, maar het is confronterend voor mij.' Hij zwijgt even, zegt dan met nadruk: 'Ook al is het goed bedoeld.'

'Het is ontzettend waardevol wat hij doet in Cosmic', vindt Gijs Scholten van Aschat, een van degenen die door Leerdam in Vrij Nederland werden genoemd als witte woordvoerder van het in Leerdams ogen bijna racistische kunstenaarsprotest tegen staatssecretaris Van der Ploeg. 'De controverse van vorig jaar had met het beleid van Van der Ploeg te maken. Ik vond dat cultuurbeleid verward werd met sociaal beleid, dat culturele criteria ondergeschikt werden gemaakt aan die van sociale politiek. Daarover verschilden wij van mening. Ik was heel boos dat Orkater moest worden opgeheven. En dan word je tegen elkaar uitgespeeld. Orkater kreeg geen geld, Cosmic wel, dus onstond het beeld dat ik tegen Cosmic was.

'Leerdam verdedigt zijn eigen winkel. Hij was blij met de aandacht van Van der Ploeg. Ik vind het prima dat ze extra geld krijgen, maar over het kwaliteitscriterium ging het niet eens. Nee, ik heb geen oordeel over de kwaliteit van Cosmic, daarvoor ken ik het te slecht. Daar moeten anderen maar over oordelen.'

'De vraag naar kwaliteit is niet onterecht', vindt schrijfster Astrid Roemer. 'Vanuit de traditie van het autochtone toneel klopt zulke kritiek wel, want die traditie is hier opgebouwd en die is veel hechter, die heeft veel meer tijd gehad om zich te ontwikkelen. Men maakt hier ongelooflijk goed en divers toneel. Als theatermaker van buiten moet je daarvan leren, kwaliteit nastreven. En dan moeten we over veertig jaar oordelen. Maar kwaliteit nastreven is precies wat John deed - omdat hij wéét wat kwaliteit is.'

'Er zijn een hele hoop kunstvormen die niet bekend zijn in de traditionele westerse theaterwereld', zegt Arthur Sonnen van het Theaterfestival, 'en als ze niet bekend zijn, noemen wij dat amateurkunst. Er is een glijdende schaal van professioneel naar amateurtheater. Nieuwe definities daarvoor zijn nodig, en het best kun je die ontwikkelen in de praktijk. John heeft daaraan een ongelooflijk grote bijdrage geleverd. Je kunt je afvragen: is het allemaal even goed in Cosmic? Nee, natuurlijk niet. Maar dat is het in de Stadsschouwburg ook niet.'

In 1997 kreeg Cosmic wegens gebrek

aan kwaliteit een negatieve beoordeling van de Raad voor Cultuur, die de staatssecretaris (toen Aad Nuis) adviseert over het verlenen van subsidies. De raad adviseerde 'de subsidie aan Cosmic te beëindigen of althans een zeer lage prioriteit te geven'. Er kwam op verzoek van de Tweede Kamer een heronderzoek, een nieuw advies, en Cosmic, dat orde op zaken had gesteld, kreeg toch geld.

Vier jaar later, in het Kunstenplan 2001-2004 dat de Raad voor Cultuur onder staatssecretaris Van der Ploeg samenstelde, is er geen twijfel meer aan het belang van Cosmic, maar over kwaliteit wordt niet gesproken. Cosmic, schrijft de raad, 'heeft een belangrijke rol gespeeld in het bereiken van nieuwe publieksgroepen en in de emancipatie van verschillende etnische culturele groeperingen'. De subsidie kan worden verhoogd.

Ook de Amsterdamse Kunstraad oordeelt gunstig over Cosmic en over Leerdam. 'Het vertrouwen in de artistiek directeur als motor van de organisatie is groot.' De secretaris van de Kunstraad, Bert Janmaat, weet nog dat Amsterdam vond dat er wel genoeg gesubsidieerde podia waren. 'En toch is het Leerdam gelukt een podium erbij te krijgen dat nog gesubsidieerd wordt ook, en dat een eigen identiteit en toegevoegde waarde heeft. De afzonderlijke voorstellingen zijn misschien niet altijd even goed, maar het is een huis waar dingen geprobeerd worden, met nieuwe theatermakers, nieuwe schrijvers.'

'Menig ''normaal'' gezelschap zou stinkend jaloers zijn op de volle zalen, inclusief de Stadsschouwburg, die John heeft weten vol te krijgen met nieuw en divers publiek, en dat allemaal met een minimaal budget', vindt oud-staatssecretaris Van der Ploeg. 'Johns werk paste heel goed in mijn culturele-diversiteitsbeleid en de snel veranderende bevolkingssamenstelling van onze grote steden.'

Acteur Sabri Saad el Hamus is zuiniger. 'Ik vind John Leerdam meer een politicus dan een theatermaker. Hij heeft een groter sociaal dan kunstzinnig talent. Misschien is het European Urban Theatre Festival, dat nu loopt, het beste dat hij heeft gedaan, dat heeft nog wel iets artistieks. Hij probeert het wel. Maar ik vind dat we ons moeten richten op kwaliteit. Dat kleurtje, dat ziet men toch wel, daar gaat het niet om. Ik speel zelf in het Urban festival, in Koorts. Er gebeurt af en toe wel iets moois, maar daar hebben we dan ook op een harde, professionele manier aan gewerkt. Ik ben blij dat hij de politiek in gaat. Hij heeft talent als politicus, niet als theatermaker.'

'Ik zie hem iets meer als volkvertegenwoordiger dan als bestuurder', zegt Jos de Beus, die betrokken was bij de selectie van de PvdA-kandidaten voor de gemeenteraad in Amsterdam. 'Hij had en heeft bestuurlijke kwaliteiten als directeur van Cosmic, maar wat we niet helemaal zeker wisten: is dat voldoende om hem in de top te plaatsen? We hebben hem onder de top geplaatst, op nummer zes. Toen heeft hij zich teruggetrokken. Hij wilde wethouder worden, maar dat zat er niet in. Hij vond dat jammer. Hij wilde laten zien wat hij kon.

'Vlak daarna werd hij voorzitter van de PvdA in Amsterdam. De afdeling was vastgeroest, die heeft hij op zijn vrolijke manier door elkaar geschud. Hij is een heel levendige figuur. Het wordt wel lachen in de Tweede Kamer. Hij is een vrolijke man, heel ontwapenend. En hij brengt mensen uit Surinaamse hoek bij de politiek.'

'Ik hoop erg dat hij het in de Tweede Kamer redt', zegt oud-burgemeester Patijn. 'In zo'n partij ben je erg ingekaderd, ik heb er heel wat zien mislukken in de politiek. Ik hoop vooral dat deze zonnige man een beetje lol blijft houden, dat hij niet verzuurt.

'Hij is een ongelooflijk authentieke theatermaker, het klinkt een beetje kerkelijk, maar: door alle gezindten heen. Surinamers, Antillianen, Marokkanen, Ghanezen, joden, Amsterdammers, alle soorten en maten bracht hij bij elkaar met festivals, met prijzen, met wat hij allemaal verzon. Eigenlijk is hij de eerste die dat deed. En hij is iemand die. . . You cannot help but love him.'

'Wat hij knap doet', zegt Melle Daamen, 'is allochtonen uit de hoek van zieligheid halen. Als je tegen hem zegt, vooral als wit iemand: laten we iets doen aan de achterstand van allochtonen, dan wordt hij heel boos.'

Leerdam: 'Ik zit nu bijna 6,5 jaar in de leiding van Cosmic. Het is teleurstellend dat er nog steeds wordt geproken over ''allochtonen van de straat houden''. Wat je hoopt, is dat na zo lange tijd de discussie zich verbreedt. Nog steeds moeten we ons bijna verdedigen. Dat maakt me soms somber. Maar dan denk ik aan wat wij binnen Cosmic bereikt hebben. en dat bijvoorbeeld een groep als Made in da Shade zijn weg vindt.

'Culturele diversiteit is een én-én-situatie. Het gaat niet om allochtonen alleen. In de nieuwe Nederlandse samenleving moet het samen bij elkaar komen. Ik praat over een fruit bowl. Stukjes fruit in een salade mengen wel, maar met behoud van eigen identiteit. In een stoofpotje, in een melting pot, wordt het een grijze massa.

'Ik geloof in de sociaal-democratie. Iedereen moet toegang krijgen tot alles. Ik wil mijn steentje bijdragen in het parlement aan de cultuur, maar ook de stem vertegenwoordigen van hen die niet gehoord worden. Ik ken hun opvattingen, in onder andere Amsterdam-Zuidoost, in de grote steden, ik spreek de mensen.'

Romeo 'n' Juliette, dat nu naar de grote zaal moet, regisseerde hij twee jaar geleden in een parkeergarage in de Bijlmer, met een Surinaamse Romeo en een Antilliaanse Juliette.

De plannen voor het multiculturele centrum in Zuidoost, waarin Cosmic, Paradiso en het beeldinstituut Imagine IC participeren, moeten de eigenwaarde vergroten van de Bijlmerbewoners. 'Als we een partnership doen, doen we niet zomaar een partnership.'

Ernestine Comvalius van Stichting Krater in Zuidoost, die muziek-, theater- en dansvoorstellingen programmeert, vreest de concurrentie van zo'n centrum niet. 'Ik heb John leren kennen als een warm persoon, die waar ik een beroep op hem deed, meedacht over de ontwikkeling van Krater. Wij gaan met Cosmic en Paradiso een strategische alliantie aan.

'Wij hebben een brugfunctie in het contact met de community, dat is duidelijker geworden, duidelijker uitgesproken. Dat John zegt dat hij de spreekbuis van de bewoners in Zuidoost is? Ach. Ik ga nooit in gevecht over dit soort dingen, ik heb een andere stijl. Ik heb het Black-magic-womanfestival neergezet, ik heb workshops neergezet. De mensen in de Bijlmer weten dat het van ons komt.'

John Leerdam droomt al van de Kamer. 'Grote stedenbeleid en integratie zou ik willen doen. Daarvoor kun je kunst en cultuur gebruiken, zoals ik met Cosmic een brug heb geslagen tussen de verschillende culturen. De koninkrijksrelaties zitten helemaal vast. Er moet iemand zijn die de gaten kan vertalen die Antillianen laten vallen wanneer ze spreken, en die de Antillianen de Nederlandse standpunten uit kan leggen. Antillianen begrijpen niet dat je emoties kunt loskoppelen van de realiteit, en Nederlanders begrijpen niet dat je zo'n ingewikkeld dossier niet kunt behandelen zonder gevoel. Cultuur vind ik ook interessant. En Suriname. Dat hoort bij ontwikkelingssamenwerking natuurlijk, maar ik voel dat ik dat kan verwoorden.

'Ik heb toen ik ben benaderd twee voorwaarden gesteld. Dat ik Romeo 'n' Juliette als grote-zaalproductie af kan maken. En dat ik een portefeuille krijg waarmee ik iets kan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden