Amazonehout mag weer

Tropisch hardhout is omstreden. Maar dankzij het groene keurmerk Smart Wood, ingesteld door milieuorganisaties, kan het weer. Het eerste houtbedrijf in het Amazonebekken dat het keurmerk deze maand kreeg, is het Zwitserse Precious Woods....

AZIATEN hebben de aanval ingezet op het Amazonewoud. Voor een appel en een ei kopen Aziatische houtondernemingen grote stukken bos en zagerijen in het Amazonebekken op. De milieulobby vreest vernieling, net als in Azië. Maar zolang er vraag is naar tropisch hout gaat het kappen door. Is er een alternatief voor kappen? Deskundigen menen van wel: verstandig kappen.

Deze maand kreeg het Zwitserse bedrijf Precious Woods voor zijn houtbedrijf in Itacoatiara, dezelfde streek waar Maleisische ondernemers zijn neergestreken, het groene keurmerk Smart Wood. Het keurmerk is ingesteld door milieuorganisaties en wordt toegekend aan bedrijven die 'duurzaam produceren'.

Precious Woods is de enige onderneming in het Amazonewoud die het keurmerk tot nu toe heeft weten te bemachtigen. Jaren zijn er overheen gegaan. Gedurende vijf maanden is het bedrijf door meerdere buitenlandse deskundigen doorgelicht. Een waterdichte garantie is het nooit. Maar inspecties zijn altijd onaangekondigd, zegt Philippe Walshoff van Imaflora in Sao Paulo, het instituut dat moet controleren. Er zijn 95 eisen waaraan een duurzaam producerend houtbedrijf moet voldoen. 'Ze raken het keurmerk kwijt als ze op een van de punten nalatig blijken te zijn.'

De FAO, de Landbouworganisatie van de VN, gelooft dat het bedrijf van Precious Woods, bekend van teakplantages in Costa Rica, een model voor de Amazone kan worden. Dat is precies wat Roman Jann, de Zwitserse directeur, voor ogen staat. Hij ontdekte na literatuurstudie in de bibliotheek van de VN-organisatie in Rome, dat er veel onderzoek is over betere bosbouw in de tropen, maar dat niemand het waagt de resultaten ervan toe te passen. 'Ik zie ons als vehikel. Wij willen de wereld laten zien dat duurzaam produceren economisch rendabel kan zijn.'

Van een familie uit Zuid-Brazilië kochten de Zwitsers 80 duizend hectare bos met zagerij, enkele uren rijden van de Amazonehoofdstad Manaus. Het bedrijf heet Madeireira Mil, en het Amazonebekken rondom oogt als de Achterhoekse heuvels met struiken en middelhoge bomen. Maar schijn bedriegt. Tropisch bos dampt als een sauna, en het groen heeft hier duizend verschijningsvormen. Er heerst een machtige stilte die alleen wordt onderbroken door zoemende muskieten en af en toe de schreeuw van een papegaai.

Plotseling klinkt er een gierende motorzaag, gekraak en vervolgens de donderende klap van een neervallende boom. De bodem, bedekt met verweerde zaden en rottende bladeren, trilt. Mannen in dubbeldikke nylonbroeken gorden de gevelde boom kettingen om. Met behulp van een tractor wordt de enorme stam door het groen naar een zandpad getrokken, een spoor van geplette struiken en platgewalste jonge boompjes achter zich latend.

Het is moeilijk voor te stellen dat dit scenario hoort tot wat bosbouwers en milieuactivisten eensgezind loven als 'duurzaam beheer'. De gastheer begrijpt de verwarring. 'Bomen omhakken is altijd vernielen', zegt Carlos Alberto Guerreiro, directeur bosbouw van Madeireira Mil. 'Dat is het verschil tussen beheer en behoud. Bij behoud kom je nergens aan. Beheer is kappen, maar selectief.'

De mannen in de nylonbroeken maken zich klaar voor de volgende boom. Met een computeruitdraai in de hand bestuderen ze de wirwar van groen: varens, palmen, mossen, worteltrossen, lianen, rottende stammen en bomen van alle afmetingen. De computeruitdraai is het draaiboek van duurzaam bosbeheer, legt Guerreiro uit. Daarin staat precies getekend welke bomen in het bos staan en wat voor kenmerken ze hebben, welke omgezaagd moeten worden en hoe dat moet gebeuren om zo min mogelijk schade aan te richten.

Zelfs de 'gang' waardoor ze uit het bos moeten worden getrokken, wordt door de computer bepaald. Normaal sneuvelt 10 tot 12 procent van het bos door de gangen en wegen. Dankzij de computeruitdraai en het gebruik van kleinere tractoren is dat percentage in de Madeireira Mil teruggebracht tot 4 procent.

De inventarisatie is monnikenwerk, verricht door groepjes zogeheten mateiros, bewoners uit de streek die het bos door en door kennen. Zij identificeren de bomen, meten ze, noteren knoesten, ziektes en afstand tussen de bomen onderling. Ook details als bodemgesteldheid en vochtigheid worden onderzocht en vastgelegd. Na drie jaar werken is zesduizend hectare in kaart gebracht en ontdekten de mateiros honderdtwintig verschillende boomsoorten.

Het bos is opgedeeld in 25 percelen van tweeduizend hectare. Ieder jaar wordt slechts in één perceel gekapt. De andere worden met rust gelaten zodat daar het bos kan aangroeien. Op een hectare staat ongeveer 370 kubieke meter hout. De zaagploeg haalt maximaal veertig kuub weg. 'Vanuit het vliegtuig kun je niet eens zien dat er gekapt is', zegt Guerreiro. Zo blijft er genoeg schaduw om zaden van schaduwbomen te laten opkomen.

Alles wordt bepaald door de logica van de duurzaamheid. Bij het intekenen van de percelen is nagedacht over het optimaal benutten van wegen en sleepgangen. En naast iedere tweehonderd hectare uitgedund bos ligt steeds een ongerepte strook - om daarmee de groei van het stuk waarin gekapt is te kunnen vergelijken.

De cyclus van vijfentwintig jaar is namelijk een gok. Niemand weet hoe snel een uitgedund bos in deze omstandigheden weer aangroeit. In het houten kantoor van Madeireira Mil liggen twee onderzoeken op tafel. In de buurt van Manaus bleken bomen in een ongerept bos ongeveer vier kubieke meter per hectare aan te groeien. Maar het onderzoek liep slechts twaalf jaar. En meestal neemt de groei in de loop der jaren af omdat de begroeiing dichter wordt en de concurrentie om licht en water scherper. In Santarem, ook in het Amazonegebied, kwamen onderzoekers uit op een groei van één kubieke meter per hectare. Dat onderzoek liep dan ook twintig jaar.

0 E bosbouwkundigen van Precious Woods denken dat hun bos straks vermoedelijk 1,5 kubieke meter per hectare groeit omdat er meer licht is. De opbrengst is verder op te voeren als de concurrentie van nutteloze bomen wordt uitgeschakeld. Die worden niet omgezaagd - want dan verniel je opnieuw veel andere begroeiing - maar de zaagploeg schilt onderaan de boom een stuk schors weg. Dan houdt de boom vanzelf op te groeien. Boomschors is immers onontbeerlijk voor de voedselstroom, die van de wortels omhoog gaat.

De computer houdt bij welke nutteloze bomen kunnen worden besneden, maar ook hoeveel bomen van welke soort in ieder perceel moeten blijven staan om de zaadvoorziening niet in gevaar te brengen. Ibama, het milieuorgaan van de Braziliaanse overheid, zegt dat minstens 10 procent van een soort moet blijven. De Madeireira Mil houdt voor de zekerheid een reserve van 20 procent aan.

'Als je pioniert moet je veel gokken. Er is geen statistiek', zegt directeur Roman Jann. En hout heeft tijd nodig. 'Over vijfentwintig jaar zal pas blijken of we goed zitten.' De grootste fout die Precious Woods volgens hem heeft gemaakt, was haast. Het Zwitserse bedrijf heeft aandeelhouders, meest particulieren, die vijfenveertig miljoen dollar hebben belegd en wie in dikke brochures 11 procent rendement is beloofd.

De eerste verslagen over het experiment in Brazilië waren achteraf te optimistisch. Er waren foute adviseurs. De opbrengsten waren verkeerd berekend, en het inventariseren van de bomen bleek meer tijd te kosten dan iedereen had gedacht. Het Amazonebekken heeft veel meer boomsoorten dan andere tropische bossen. Men gaat uit van vierduizend soorten, die niet eens allemaal zijn beschreven. Sommige zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Omdat de mateiros zich af en toe vergisten, zag het bedrijf zich gedwongen een eigen herbarium en een bijscholingscursus te ontwikkelen.

'Je betaalt een prijs als je de eerste bent', meent Guerreiro. Pas dit jaar, drie jaar na de start, heeft Madeireira Mil inkomsten uit houtverkoop. Om dat te bereiken moest een computerprogramma worden uitgedacht en de zagerij opnieuw uitgerust. Het kantoorkeetje is inmiddels uitgebreid met leslokalen. Aan de wanden hangen de veilige, dubbeldikke nylonbroeken van de zaagploeg en affiches over inentingscampagnes.

Wie een groen keurmerk wil halen, wordt ook getoetst op 'de sociale component' van duurzame ontwikkeling. De werknemers van Madeireira Mil, meest gerecruteerd uit omliggende dorpen, krijgen een opleiding binnenshuis en worden beter betaald dan elders. Het houtbedrijf financiert het schooltje in het dorp en als er wat meer geld in kas komt, willen Guerreiro en de zijnen beginnen met cursussen over ecologische landbouw. De meeste dorpsbewoners zijn arme kolonisten die maïs en bonen verbouwen volgens de slash and burn-methode.

De grootste uitdaging komt nog. Dat is marketing. Want natuurlijk bos levert veel soorten, maar weinig bomen per soort. Bovendien wil Madeireira Mil de helft van de verkoopbare bomen in ieder perceel laten staan met het oog op de regeneratie. Duurzaam produceren is alleen lucratief als de markt bereid is veel meer dan de gangbare tien à twintig houtsoorten af te nemen.

Madeireira Mil testte tientallen soorten op bruikbaarheid. Hoe snel droogt het hout? Hoe reageert het op vocht? Op ongedierte? Hoe laat het zich verzagen? 57 houtsoorten doorstonden de test. Maar, hoe kun je houthandelaren overhalen een nieuwe exotische houtsoort in hun pakket op te nemen? Alleen als ze grote hoeveelheden kunnen bestellen. Klanten willen niet ieder raamkozijn in een andere houtsoort. En die grote hoeveelheden zijn er niet. De oplossing is dus, volgens Jann, dat Madeireira Mil zelf kozijnen en andere eindproducten gaat aanbieden. 'De consumenten zijn veel milieubewuster dan de tussenhandel. Zij accepteren dat wel.'

Alhoewel, Jann heeft enkele Nederlandse houthandels als klant die zelfs bereid zijn 10 tot 15 procent meer te betalen voor zijn nieuwe, 'groene' hout. Het keurmerk zal deuren openen die tot nog toe gesloten waren, voorspelt hij. Hoeveel regeringen en woningbouwverenigingen doen niet mee aan de boycot van tropisch hardhout? Dankzij het keurmerk kan Amazonehout weer. De Duitse regering heeft onmiddellijk enkele duizenden kuub hout besteld voor anti-erosie constructies bij zee.

Madeireira Mil gaat dat heugelijke feit vieren. Jann: 'Bewoners moeten zich realiseren dat ze geld kunnen verdienen met het bos zelf. Dat is de beste bescherming van het Amazonewoud.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden