Amanda Kluveld: 'Politiek zonder geheugen boezemt mij angst in'

Politiek zonder geheugen levert burgers uit aan de waan van de dag, aan de willekeur van: we leven nu anno 2011. Volksvertegenwoordigers zijn dat morgen allang weer vergeten maar kiezers onthouden het wel. Dat betoogt Amanda Kluveld, columniste van vk.nl.

roen Links Tweede Kamerlid Tofik Dibi. © ANP

Politiek zonder geheugen boezemt mij angst in. Begin dit jaar stelde GroenLinks-Kamerlid Tofik Dibi in de Volkskrant dat het debatteren over individuele gevallen tot willekeur leidt. Zo'n individu (hij noemde Sahar, Brandon en Abiram) zou volgens hem een speeltje worden van een heel gepolitiseerd debat. Individuele gevallen zouden volgens Dibi niet als onderwerp van het debat moeten worden gebruikt maar als voorbeeld waardoor het beleid een gezicht krijgt. Nu vergis ik mij dacht ik niet als ik mij herinner dat vergelijkbare opvattingen gisteren naar voren werden gebracht in het debat over de toekomst van Mauro Manuel, zowel door minister Leers (die voor willekeur waarschuwde) als door SGP-fractievoorzitter Van der Staaij (spreek als Kamer over het beleid en niet over een individueel geval).

Dibi
Dibi attaqueerde beide politici fel, juist op deze punten, die hij nog geen jaar geleden zelf naar voren had gebracht. Nu is het uiteraard niet erg als je van opvatting verandert of van mening bent dat het in de zaak Mauro toch niet om een individueel geval gaat waar je in de krant op doelde. Toch is enige uitleg wel op zijn plaats, al was het alleen al omdat het bevordert dat wij steeds terugkerende vraagstukken doorgronde over de rol van de Tweede Kamer, de wijze waarop Kamerdebatten worden gevoerd en de invulling van de controlerende taak van Kamerleden.

Een nadere verklaring van de kant van Dibi bleef achterwege. Misschien kwam het hem in het actuele debat niet goed uit, misschien ziet hij geen verband tussen de visie die hij eerder formuleerde en het debat over Mauro. In beide gevallen is er sprake van een beangstigend gebrek aan geheugen. Beangstigend omdat het kennelijk niet meer uitmaakt wat je als Kamerlid zegt, omdat reflectie op en eventuele bijstelling van eerder gemaakte analyses niet worden meegewogen in de oordelen die je geeft in het hier en nu. Dat komt net iets te veel in de buurt van gebrek aan verantwoordelijkheidsgevoel.

Weiger-ambtenaar
Een ander voorbeeld van politiek zonder geheugen is het debat over de weiger-ambtenaar inzake het homohuwelijk. Zo'n tien jaar geleden nog werd zo'n weigerambtenaar aangeduid als een ambtenaar die zich gewetensbezwaard voelde in verband met de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor mensen van gelijk geslacht. Dat klinkt niet alleen anders, het is ook anders. Maar wie realiseert zich dat nog?

GroenLinks-Kamerlid Van Gent stelde afgelopen juni: 'Verder hoop ik vandaag zaken te doen op het punt van de weigerambtenaren, zijnde ambtenaren die weigeren een homohuwelijk te sluiten. Het moet niet gekker worden en ik weiger dat nog langer te accepteren. Als een ambtenaar in Nederland anno 2011 weigert aan iemand een hand te geven, kan hij vertrekken. Als een ambtenaar geen homohuwelijk wil sluiten, lijkt dat een garantie voor een vaste baan. Dat vind ik de wereld op zijn kop.'

Het beangstigende aan deze visie van Van Gent is dat zij bij de door haar gemaakte vergelijking vergeet te vermelden dat er in Nederland nooit een wet is uitgevaardigd rond het handen schudden door overheidsdienaren omdat het geven van een hand tot de zeden en gebruiken van ons land behoort. Het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht is dat niet en was dat al helemaal niet toen het burgerlijk huwelijk werd open gesteld. Toenmalig staatssecretaris Cohen wilde uitdrukkelijk ruimte geven aan ambtenaren die religieuze bezwaren hadden tegen het sluiten van zo'n huwelijk. Hij koos een praktische oplossing, die hij als volgt formuleerde: 'Uitgangspunt is en blijft dat in iedere gemeente in Nederland een huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht gesloten moet kunnen worden. Dat is wat de wet eist, niet meer en niet minder.'

Passende oplossing
In de wet werd uitdrukkelijk niet opgenomen dat iedere individuele ambtenaar van de burgerlijke stand verplicht was om een dergelijk huwelijk te sluiten. Bij het tot stand komen van de wet werd destijds veel waarde gehecht aan een passende oplossing voor wat nu botweg weigerambtenaren worden genoemd. Die werd gevonden en toenmalig GroenLinks-lid Halsema toonde zich daar tevreden over. Zo zei ze: 'Ik ben blij dat de staatssecretaris zijn standpunt heeft verzacht. Ook GroenLinks vindt dat ruimhartig moet worden omgegaan met ambtenaren die principiële of religieuze bezwaren hebben tegen het huwelijk van homoseksuelen'. Halsema zei daar niet bij dat ze vond dat daar binnen 15 jaar een einde aan moest komen.

Denkt GroenLinks hier nu anders over vanwege ambtenaren die burgers geen hand willen geven? Van Gent legt dat niet uit. Ook PvdA-Kamerlid Marcouch die met onder andere Van Gent een motie indiende waarin de regering wordt gevraagd een einde te maken aan 'het fenomeen weigerambtenaar', heeft geen boodschap aan het verleden. Had Cohen het destijds fout volgens Marcouch? Wij weten het niet want hij legt dat niet uit.

Vergeten
Politiek zonder geheugen maakt gewetensbezwaarde ambtenaren in een decennium tot weigerambtenaren. Vergeten is dat de omgang met gewetensbezwaarde ambtenaren deel uit maakte van de overwegingen om een wet aan te nemen en uit te voeren. Van een aantal ambtenaren waarmee zorgvuldig moest worden omgegaan zijn ze nu een fenomeen waar een einde aan gemaakt moet worden.

En ook gisteren zagen we dat het verleden geen rol speelt. Omdat het Dibi beter uitkomt om zijn standpunten over Kamerdebatten over individuele gevallen even te vergeten, wordt een minister die waakt voor willekeur, afgeschilderd als een koude legalistische lafaard. Is het waken voor willekeur niet langer belangrijk amper een jaar nadat Dibi op het belang daarvan wees? Is een zorgvuldig tot stand gekomen regeling voor gewetensbezwaarde ambtenaren nu opeens niets meer waard? En waarom voelt niemand van de Kamerleden zich geroepen om uit te leggen waarom de overwegingen van toen niet meer geldig zijn? Politiek zonder geheugen levert burgers uit aan de waan van de dag, aan de willekeur van: we leven nu anno 2011. Volksvertegenwoordigers zijn dat morgen allang weer vergeten maar kiezers onthouden het wel.

Amanda Kluveld is historica en columniste van vk.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden