Altijd weer: Shakespeare

Om Shakespeare kunnen we dit seizoen niet heen. We vroegen onze recensenten naar hun favoriete vertolking zodat u weet waartegen u straks de voorstelling moet afzetten.

Macbeth is de bloederigste van Shakespeares tragedies. Het is ook de kortste. Wat mij betreft behoort Macbeth tot het beste wat Shakespeare heeft geschreven. Er is maar één verhaallijn, die van de ambitieuze generaal Macbeth die zich, geholpen door zijn vrouw, een weg naar de troon moordt. Binnen het oeuvre van Shakespeare mag dit een oase van helderheid en focus worden genoemd. De grootste toneelschrijver ooit was namelijk nogal verzot op uitweidingen, nevenpersonages, rolwisselingen en telkens weer dat toneelstuk in een toneelstuk, het summum van verwarring. En dan het bloedvergieten. Om zelf koning te worden, dient Macbeth eerste de huidige koning Duncan te vermoorden. Daarna slaat de paranoia toe en legt de voorheen zo nobele krijgsheer één voor één zijn vrienden om, in wie hij enkel nog vijanden herkent, die hem naar de kroon steken.


Zijn vrouw, Lady Macbeth, en een drietal heksen voeden die paranoia. Alle gevechten, de duistere scènes met de heksen ('Fair is foul, and foul is fair') en de vlug toenemende krankzinnigheid van Macbeth maken het stuk zo filmisch en donker. Overigens is het de vraag of Shakespeare Macbeth, zoals we het stuk nu kennen, zo bedoeld heeft. Er zijn wetenschappers die beweren dat de brontekst een sterk bewerkte versie is, waar een allang vergeten regisseur eens goed met een rood pennetje doorheen is gegaan. Als aanwijzingen noemen ze de beperkte lengte en de nadruk op de vele bloederige handelingen. Het zou dus ook kunnen dat Macbeth juist ondanks Shakespeare zo'n goed stuk is, maar daar wil ik van af zijn. De voorstellingen, hoe uiteenlopend ook, zijn in ieder geval altijd intens. Johan Simons regisseerde dit jaar bij Toneelgroep Amsterdam een memorabele Macbeth die een studie naar geweld moest zijn, naar de gewelddadigheid die volgens Simons in elk mens voorgeprogrammeerd zit. Het werd typisch Macbeth-theater met veel gruwelijke plaatjes, zakken bloed die het halve podium, inclusief een paar rijen publiek, felrood kleurden en Fedja van


­Huêt die zich schor en beurs acteerde om maar te tonen hoe geestesziek onze antiheld is.


Origineler in aanpak was Luk Perceval vorig jaar op de Ruhrtriennale in het Duitse Gladbeck, waar hij een opmerkelijk verstilde en bloedloze enscenering maakte. De Vlaamse regisseur gaf de tragedie een filosofische uitleg. Niet Macbeths bloedlust, maar zijn angst voor de dood en zijn verlangen naar onsterfelijkheid vormden de kern van de voorstelling. Het eerste half uur stond de Duitse acteur Bruno Cathomas, die Macbeth speelde, als versteend op één plek. Hij hoorde de voorspellingen van de heksen aan, maar ondernam geen actie. Ook toen Lady Macbeth plannen beraamde om koning Duncan te doden, bleef haar man apathisch staan. Pas toen ze een terloopse opmerking maakte over hun gestorven kind, nam Macbeth het heft in eigen handen en maakte hij zijn bloederige ambities waar.


De angst om door de tijd te worden vergeten, bleek groter dan de wil om het zinnige te doen. Prachtig was ook een gigantische, wankel uitziende stellage van houten tafels die scenograaf Annette Kurz bouwde. Het weinige licht dat er was, viel door deze sculptuur op de personages, die daardoor iets nietigs kregen. Het was een mysterieus en vooral beangstigend tafelbouwwerk. Een treffende verbeelding van Macbeths binnenste.


Vincent Kouters, theaterrecensent


Dit seizoen door Toneelgroep Amsterdam gespeeld.


'A Midsummernight's Dream' Shakespeares beste werk? Nou, nee. Denkend in termen van indrukwekkende personages, poëtische wendingen en heftige emotie dringen eerder Macbeth, King Lear of (jawel ook) De Storm zich op. (Een) Midzomernacht(s)droom (soms met tussen -s, al dan niet in vertaling, met of zonder lidwoord, daar gaan we al) is eigenlijk een redelijk onmogelijk stuk. En toch - theatermakers willen graag het onmogelijke mogelijk maken en iedere keer is het fascinerend te zien hoe. In 2001 was daar Dirk Tanghe, en vorig seizoen presenteerde Theu Boermans zijn versie - waarmee je ook meteen kunt opmerken: vaak wordt het de laatste tijd niet gedaan, op echt memorabele wijze dan. Maar soms laten een paar ensceneringen zoveel goede herinneringen na dat het stuk je heel dierbaar wordt.


De ingrediënten zijn typisch shakespeariaans, al is hij hier zelfs voor zijn doen wel heel uitbundig bezig. In


A Midsummernight's Dream heb je een aantal verhaallijnen, te beginnen met eentje rond een bruiloft van een niet meer zo piepjong koppel: de Griekse hertog


Theseus en amazonekoningin Hippolyta. Dan zijn er vier jonggeliefden, die onder veel verwarring proberen uit te vogelen van wie ze nu echt houden (en wie ze zelf zijn). Vervolgens is er een clubje amateurspelers, dat met veel aplomb een curieus stuk wil opvoeren - een voorstelling in een voorstelling met alle rolverwisselingen van dien. Een deel van die personages komt elkaar op enig moment tegen in een woud vol elfen dat wordt bestierd door elfenkoning Oberon en zijn gade Titania, die kampen met een relatiecrisis. In het bos gebeuren vreemde dingen, ook al onder invloed van een toverbrouwsel dat door een knechtje genaamd Puck heimelijk te pas en te onpas wordt toegediend. Bent u er nog?


Je kunt er allerhande thema's uithalen en theaterwetenschappelijke en/of psychologische theorieën op loslaten maar 't belangrijkste is uiteraard het schier onmogelijke mogelijk te maken en een goede voorstelling neer te zetten. Want dan héb je ook een feestje. En zo vierden we met Tanghe de verjaardag van de Utrechtse Schouwburg, en met Boermans zijn aantreden als artistiek leider van het Nationale Toneel, onstuimig, theatraal.


'Des te meer dat werk wordt aangekleed, des te flauwer het wordt', zei Vlaming Tanghe tijdens de eerste repetitieweek van Midsummernightsdream. 'Ik wil daarvoor waken. Natuurlijk ben ik ook een theaterjongetje, en het is mooi speelgoed. Maar ik wil het liever óntkleden, zodat het mij dienstbaar wordt om er iets waarachtigs mee uit te drukken over verschillende emoties, toestanden, drijfveren van mensen over de liefde.' In de loop van het repetitieproces, waarbij ondergetekende aanwezig mocht zijn, werd het een sprookjesachtig geheel, met alleen licht als decor en een geweldige apotheose.


Toen was er stilte, en toen kwam Boermans. Hij zette er trefzeker zijn 'Midzomernachtdroom' naast, op een heel eigen manier even liefdevol en slim gemaakt, met mooie acteurs in een overrompelend decor. De liefde mocht even zegevieren, en aan het eind gooien de vrouwelijke jonggeliefden hun bruidsboeket over hun rug het publiek in, waar ondergetekende niets anders kon doen dan vangen. Ik heb 'm niet teruggebracht, en nooit gebiecht. Bij dezen dan. Dank jullie wel.


Karin Veraart, theaterrecensent


Dit seizoen gespeeld door Het Nationale Toneel.


Die Hemelvaartsdag in 2004, op de trappen van Theater Het Park in Hoorn, schoten de tranen in zijn ogen. Hij was moe en duizelig maar voldaan. Eindelijk had choreograaf Rudi van Dantzig (1933-2012) bij de dansers het vuur en de passie gezien waaraan hij in de studio zo hard had gewerkt. Het Nationale Ballet hernam zijn veertig jaar oude Romeo en Julia (1967), het eerste avondvullende ballet van Nederlandse bodem, dat Van Dantzig in 1974 nog had bijgewerkt. Maar van zijn levendige en sociaal geëngageerde interpretatie van de beroemde liefdestragedie van William Shakespeare (geschreven tussen 1591 en 1596) was 'schokkend veel weggezakt', zo had Van Dantzig tijdens de repetities geconstateerd. 'In dit ballet moet voluit worden geacteerd', had hij vooraf bezorgd aangekondigd. 'Emoties moeten recht uit het hart komen.' Van Dantzig had bij de creatie van zijn choreografie de emotionele achtbaan in de muziek van Sergei Prokofjev haarfijn aangevoeld en zijn compagnon Toer van Schayk had met schilderachtige kostuums vol pasteltinten de juiste entourage bedacht.


Die avond in Hoorn voelde Romeo en Julia broeierig tot in de teenpunten. De watervlugge, virtuoze Larissa Lezhnina zocht hartstochtelijk de romantiek in haar pas de deux met de Romeo van Jozef Varga. Het knalde tussen de grandeur van Julia's rijke familie Capulet en de straatvechtersmentaliteit van de Montague-clan rond Romeo. De dansers snapten alle voortekenen die Van Dantzig zo geraffineerd in zijn choreografie had verstopt: de drinkbokalen in de eerste acte anticipeerden dramatisch op de gifbekers aan het slot en de Magere Hein in de processie was een onheilspellende voorbode van de dood van Mercutio, Tybalt, Julia en Romeo. 'De dansers moeten weten waar die rivaliteit tussen de families vandaan komt en waar die toe leidt', had Van Dantzig toegelicht.


Het lijkt op het oog een gemakkelijk te dansen liefdesverhaal: jongen van vijandige familie wordt verliefd op meisje van rivaliserende partij. Er vallen doden. Er zijn misverstanden. Er vindt eerwraak plaats. De vete wordt pas bijgelegd nadat genoeg jonge levens zijn verspild. Maar Julia moet gaandeweg het drama uitgroeien van onschuldig meisje tot ervaren vrouw. En Romeo is geen macho, maar een gevoelige, bijna vrouwelijke jongen. Een ervaren acteur is al snel te oud en te mannelijk voor het poëtisch voorkomen van Romeo. In 2004 speelde de bijna 50-jarige Pierre Bokma nog Romeo bij Toneelgroep Amsterdam in een regie van Ola Mafaalani; dat werkte niet, zelfs voor zo'n topacteur. De meeste balletdansers zijn ideale Romeo's: ze zijn jonger op hun top en ogen langer jeugdig en feminien. En als Romeo en Julia in het echt ook een paar zijn, kan het vonken tot achter in de zaal. Al moest Han Ebbelaar de rol van Romeo in Van Dantzigs origineel bekopen met een blauw oog van zijn vrouw Alexandra Radius als Julia, omdat ze te woest in zijn armen klom.


Annette Embrechts, theater- en dansrecensent


Dit seizoen gespeeld door: Scapino Ballet Rotterdam, Het Nationale Ballet, Het Toneelhuis (Antwerpen)


Ramses Shaffy speelde de rol van de bediende, Alexander van Heteren was Petruchio en Marie-Louise Stheins de feeks. Het gezelschap heette Persona en stond destijds bekend als feministisch theatercollectief. Agaath Witteman regisseerde Het temmen van de feeks en het werd in 1985 in het Amsterdamse theater De Balie een van de spraakmakendste voorstellingen van het jaar.


Het schokkende aan die voorstelling was vooral de slotmonoloog van feeks Katharina. Als zij eenmaal 'getemd' is door haar kersverse echtgenoot en zij hem ten bewijze moet eren, komen de woorden van walging en woede als gifpijlen uit haar mond. Ze stort zich ter aarde en ook fysiek wordt haar kwelling aan alle kanten voelbaar.


Het temmen van de feeks is eigenlijk helemaal niet zo'n goed stuk, en zeker niet Shakespeares beste. Behalve de benepen moraal over huwelijk en de rol van de vrouw daarin, zitten er ook een paar rare zijlijnen in, en een nogal oppervlakkige psychologie. Bovendien is het in wezen een komedie waarin nauwelijks plaats is voor verdieping. Meer een vrolijke klucht waarmee een regisseur overigens ook nu nog prima uit de voeten kan. Zoals Dirk Tanghe bewees met zijn uitbundige grand guignol-versie, met dansende vrijers op tafel en een schalkse, brutale Katharina die maar één ding uitdrukte: behandel mannen als spelende kinderen, dan komt het allemaal goed.


Het verhaal is simpel. Een sluwe koopman uit Padua heeft twee dochters om uit te huwelijken. Bianca, mooi en bevallig, en Katharina, een wildebras, een meisje dat getemd moet worden, een feeks. Pas als Katharina aan de man is, met een flinke bruidsschat als beloning, wordt Bianca vrijgegeven. De man wikt, de vrouw schikt - dat is het eigenlijk.


Allerlei geile jongemannen, cirkelend om twee uiteenlopende vrouwen - dat kan inderdaad vermakelijke taferelen opleveren. Maar een regisseur vandaag de dag moet daar dus wel iets mee doen. Of het komische compleet uitvergroten, zoals Tanghe deed, of er een maatschappelijk of zelfs politiek statement van maken. Dat de Feeks niet zo heel vaak wordt gespeeld, zal te maken hebben met de vraag of de rolverdeling man-vrouw nog wel interessant genoeg is voor het hedendaagse theater. Gek genoeg wordt die vraag nauwelijks gesteld als


Ibsens Hedda Gabler of Nora weer eens worden afgestoft. Afgelopen seizoen bewezen voorstellingen als BIMBO en Hoer bovendien dat theater waarin vrouwen worden gebruikt en misbruikt nog steeds belangwekkend kan zijn, en discussie oproept.


De Feeks van Theater Persona zal altijd de voorstelling blijven van een woedende, bijna fysiek lijdende Katharina. Die van Dirk Tanghe roept herinneringen op aan een bruisend champagnefeest met bittere afdronk. De Feeks van Toneelgroep Amsterdam in regie van Ivo van Hove (binnenkort weer te zien) beklijft vooral door een pissende Halina Reijn. Petruchio likt de grond waarop


Katharina heeft geplast en bewijst daarmee dat zijn liefde oprecht is, en genadeloos eerlijk. Dan pas komt Katharina tot rust en is haar getemd-zijn een feit, met instemming van beide partijen. Tegen die expliciete interpretatie kun je van alles in brengen, maar eigenzinnig is het wel. Geen kolder, geen feministisch pamflet, maar een duistere strijd om de liefde, op leven en dood.


Hein Janssen, theaterrecensent


Dit seizoen gespeeld door Toneelgroep Amsterdam.


In de zomer van 2011 was het bal in operaland. Je moest ervoor naar Spanga, een dorp midden in de Friese weilanden, waar de operaonderneemster en regisseur Corina van Eijk Verdi's opera Falstaff uit elkaar had laten halen en als een niet passend pakket legosteentjes opnieuw in elkaar laten zetten. Een Nederlands team van jonge snaken was verantwoordelijk voor de verbouwing van Verdi's laatste opera tot Falstaff rivisto: Falstaff herzien. Het operafestivalletje van Corina van Eijk staat bekend om zijn originele ideeën maar nog nooit was een Spangase zomer zo spannend geweest.


Het verhaal voor Falstaff is ontleend aan Shakespeares blijspel The Merry Wives of Windsor, waarin de leugenachtige vreetzak John Falstaff het aanlegt met twee getrouwde vrouwen. Het slot is voorspelbaar: de dikkerd wordt door de vrouwen te kijk gezet. Het is een vlinderlichte komedie - niet direct een stuk dat je zou verwachten bij de componist die eerder Macbeth en Othello als stof voor zijn opera's had gebruikt en die zelfs in die grote Shakespearedrama's de gevoelens nog extra wilde oppoken. Zo veranderde Desdemona, de vrome vrouw van Othello, in een verleidelijke vamp. Maar op zijn oude dag wilde Verdi de ultieme komische opera schrijven die hem eerder niet was gelukt. In Falstaff laat hij de vrouwen van Windsor hun luchtigheid behouden. In de nieuwe Falstaffversie komt daar een eigentijdse joligheid bij.


De jonge componist Floris van Bergeijk heeft Verdi's opera compleet onttakeld. Akkoorden verdwenen in de papierversnipperaar, het orkest werd naar huis gestuurd, alleen het verhaal en de zanglijnen hield hij vast. Samen met het zevenkoppige, elektrisch versterkte Rosa Ensemble ging Van Bergeijk aan de slag. Hij introduceerde lichte, funky ritmes, knipte het verhaal in kleine stukjes en plakte die als een collage aan elkaar zodat er een mix ontstond van Shakespeare, Verdi en vooral Van Bergeijk, die zichzelf overtrof in surrealistische klanktaal. Het toneelbeeld sloot daar prachtig bij aan. Podiumbrede projecties op de achterwand, slapstickachtige computermontages en gefilmde beelden van de zangers maakten dat je als toeschouwer van werkelijkheid naar schijn sprong en van schijn naar werkelijkheid. Muzikaal hoogtepunt in Falstaff én Falstaff rivisto is de fuga aan het slot van de opera, waarin de personages achter elkaar aan jagen in een muziekvorm die nog stamt uit een traditie die al in Verdi's tijd als oud werd gezien. Van Bergeijk liet die slotfuga tegelijkertijd in het Engels, Frans, Fries, Nederlands, Chinees en uiteraard het originele Italiaans zingen. 'Tutto nel mondo è burla' ('alles in de wereld is een scherts') luidt de tekst. Komischer dan in Spanga heeft hij niet eerder geklonken.


Biëlla Luttmer, recensent klassieke muziek


Giuseppe Verdi/Floris van Bergeijk: Falstaff rivisto. Opera Spanga, Rosa Ensemble. Regie: Corina van Eijk, gespeeld in 2011.


Het is een losjes omheind genre, dat van de Shakespeare-verfilmingen. In 1899 begonnen met een Britse registratie van een opvoering van King John, waarvan de enige resterende scène enkele jaren geleden opdook in de collectie van het Nederlandse Filmmuseum, thans EYE geheten. Ondertussen bevindt de teller aan bewerkingen voor bioscoop en televisie zich ergens rond de vierhonderd, niemand weet het precies.


Waarover wel overeenstemming bestaat: twee van de allermooiste werden geregisseerd door Akira Kurosawa (1910-1998), die het shakespeariaanse hofleven verplaatste naar feodaal Japan, en vermengde met een mix van boeddhisme en bushido, de erecode van de samurai. De Japanse meester, alom beschouwd als de invloedrijkste actiefilmer van de 20ste eeuw, regisseerde midden jaren vijftig al een superieure losse bewerking van MacBeth met Throne of Blood en ontdekte drie decennia later dat je Shakespeare ook per ongeluk kunt verfilmen. Pas halverwege de tienjarige voorbereiding op Ran (1985), het laatste epische meesterwerk van Kurosawa - die tijdens de opnamen al praktisch blind was maar elk afzonderlijk shot voor zijn crew had voorgeschilderd op papier - viel de filmer de gelijkenis met King Lear op. Over een oude vader moest het gaan, een door zijn almacht verblinde heerser die zijn koninkrijk wil doorgeven aan drie zoons, en alles wat hij tijdens zijn leven opbouwde op gruwelijke wijze vernietigd ziet.


Verander zoons in dochters en je hebt de fundamenten onder de tragedie van Shakespeare, maar Kurosawa kwam op het idee na bestudering van de overgeleverde verhalen over zijn landgenoot Mori Motonari. Een krijgsheer uit de 16de eeuw die op sluwe wijze afrekende met zijn machtige buurclans om zijn rijk vervolgens te verdelen onder drie zoons. Wat als die zoons nou eens niet wilden deugen? Voilà: de premisse voor Ran (chaos), 160 magnifiek gestileerde minuten vol verraad, opoffering en destructie. Kurosawa hield in interviews vol dat zijn kennis van Shakespeare niet verder reikte dan het staatsexamen aan de middelbare school, maar eenmaal op de hoogte van de gelijkenis met King Lear deed hij er zijn voordeel mee. Wat bruikbaar was werd ingebed in het script, met als voornaamste toevoeging de archetypisch shakespeariaanse rol van de dwaas, de spottende nar die onbekend was bij de Japanse aristocratie, en het onder de echte, tamelijk snel in hun eer aangetaste samoerai vermoedelijk ook niet lang had uitgehouden.


De symbiose tussen Oost en West leidde tot de duurste Japanse productie tot dan toe, waarvoor een volwaardig kasteel werd opgetrokken en afgebrand, aan de voet van berg Fuji. Ran won een Oscar voor de kostuums en werd genomineerd voor beste regie, cinematografie en artdirection. Opmerkelijk, daar Japan de film niet eens inzond voor de Oscars. Kurosawa was ouderwets, vond men.


Bor Beekman, filmrecensent


Dit seizoen gespeeld door Het Toneel Speelt.


Twintig jaar Shakespeare

Macbeth

Toneelgroep Amsterdam 15/8 t/m 8/2. tga.nl

Veel gedoe om niks

De Utrechtse Spelen, 16/8 t/m 6/9. deutrechtsespelen.nl

Het temmen van de feeks

Toneelgroep Amsterdam, 22/8 t/m 2/2

King Lear

Het Toneel Speelt, 23/8 t/m 3/11. hettoneelspeelt.nl

Midzomernachtdroom

het Nationale Toneel, 23/8 t/m 21/10

Richard III

Orkater,29/8 t/m 1/9, exclusief in de Rotterdamse

schouwburg. orkater.nl

Othello

Toneelgroep Amsterdam, 30/8 t/m 22/9

African Tales after Shakespeare

Nowy Teatr/Krzysztof Warlikowski, 18, 19/9

exclusief in Stadsschouwburg Amsterdam. ssba.nl

Romeinse Tragedies

(Coriolanus, Julius Caesar en Antonius & Cleopatra)

Toneelgroep Amsterdam, 28/9 t/m 7/10

(daarna buitenlandse tournee)

Romeo & Julia

Scapino Ballet Rotterdam, 28/9 t/m 21/1. scapinoballet.nl

Forests

(naar Shakespeare)

Calixto Bieito, 10, 11/10, exclusief in Stadsschouwburg

Amsterdam

MC Shake remake

ZEP, 16/10 t/m 18/12. zep.nu

Hebûn an nebûn

(To be, or not to be) Hamlet

RAST, 17/10 t/m 31/10. rast.nl

Musical Kiss me Kate

(gebaseerd op Het temmen van de Feeks)

M-Lab, 31/10 t/m 12/11

Shakespeare staat het hele seizoen centraal bij M-Lab.

Het Amsterdamse laboratorium voor musicaltheater laat

in het kader van zijn vijfjarig jubileum nieuw Nederlands

repertoire ontwikkelen geïnspireerd door de oude toneelschrijver. m-lab.nl

Timon van Athene

Toneelgroep Maastricht, 13/12 t/m 18/2.

toneelgroepmaastricht.nl

Shakespeare-weekeinde

in Groningen, 18 t/m 21/1, met onder meer bovengenoemde Macbeth en Romeo & Julia. En ook: Verona Speelt door Shakespearetheater Diever en Shakespeare by heart door Pierre Bokma en Gijs Scholten van Aschat. ssbg.nl

Othello

De Spelerij, 9/3 t/m 27/4. despelerij.be

Romeo en Julia

Het Nationale Ballet, 14/3 t/m 14/5. het-ballet.nl

Romeo & Julia

Toneelhuis, 18/4 t/m 24/4, Bourlaschouwburg Antwerpen.

toneelhuis.be

The Comedy of Errors

Shakespearetheater Diever, 25/8 (matinee),

Openluchttheater Diever

shakespearetheaterdiever.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden