Altijd weer is ondank Ruslands loon

Ruslands strijd tegen islamitische fundamentalisten past in een lange geschiedenis van pogingen het land te vrijwaren van vreemde indringers...

Verongelijktheid, irritatie, woede, het zijn maar enkele emoties die kritiek uit het Westen, vooral van Europa, in Rusland oproept. Na de suggestie dat hij beter met de separatisten in Tsjetsjenian praten dan hen bombarderen, valt president Poetin uit tegen Britse journalisten. 'Niemand heeft het recht ons te adviseren met zulke mensen te praten. Waarom nodigen jullie Osama bin Laden niet uit in Brussel of op het Witte Huis en begin besprekingen met hem. Vraag wat hij wil en geef het hem zodat hij jullie met rust laat.'

Van interne kritiek op de aanpak van de gijzeling in Beslan moet Poetin minstens zo weinig hebben. Er komt geen openbaar onderzoek naar de gijzeling, waartoe de oppositie hem heeft opgeroepen. Hij weet zich gesteund door de spandoeken met 'Rusland gaat niet door de knie en 'Ze krijgen Rusland niet kapot' die dinsdag in Moskou te zien waren.

Op patriottisme, onverzettelijkheid, de angst voor meer aanslagen en gijzelingen bouwt Poetin zijn macht. Maar ook op de intimidatie van kritische media, steun van het leger, de behoefte van het volk aan een harde leider in bange tijden.

Wat leider en volk onderhuids verbindt is wat Orlando Figes in zijn boek Natasja's Dans de nationale mythe van Rusland noemt. De mythe dat de Mongoolse bezetting in de veertiende en vijftiende eeuw en de komst van nomadenstammen uit Centraal-Azieen sporen heeft nagelaten in het christelijke Rusland. Dat de Russen ze hebben verdreven of bekeerd en zo Europa voor een catastrofe hebben behoed. Een mythe waarin Europa afwijzend en ondankbaar tegenover Rusland staat, het enorme land vrezend en bewonderend tegelijk.

Feit is dat vanaf de Russische overwinning op de Mongoolse chanaten in 1552 tot aan de revolutie van 1917 het Russische rijk in een razend tempo groeit. Vooral oostwaarts, achter de Oeral, maar ook naar het zuiden. Zonder slag of stoot gaat die uitbreiding niet. In de bergachtige Kaukasus verkijkt tsaar Peter de Grote zich op de weerbaarheid van zijn bewoners. Zijn leger moet de aftocht blazen. Opvolger Katharina de Grote doet eind achttiende eeuw een nieuwe poging waarbij de bouw van vestingwerken en de methode van de verschroeide aarde effectieve middelen blijken.

Hoewel, veel verder dan de vlaktes, zoals delen van Armenin Georgikomen de Russen niet. In het hooggebergte blijven allerlei volkjes zich verzetten. Moskou laat niets na om ze te onderwerpen en wordt de bekende koloniale rechtvaardiging van 'bevrijding uit hun achterlijkheid' onbekommerd gebruikt. Tenslotte zijn er 300 duizend man en veertig jaar nodig om Tsjetsjenie onderwerpen. Weinig middelen worden geschuwd. Met als gevolg dat van de 300 duizend inwoners er in 1864 nog maar 40 duizend over waren. Ook buurvolkeren lijden hevig onder de Russische veroveringszucht.

Als erfgenamen van het enorme multiculturele tsarenrijk leken de communisten een andere koers te gaan varen. Op verzoek van Lenin schrijft zijn latere opvolger Stalin, een Georgi in 1913 Het Marxisme en het nationale en koloniale vraagstuk en wordt hij na de revolutie van 1917 'commissaris voor nationaliteiten'. Om de vele minderheden op hun hand te krijgen wordt tussen 1922 en 1924 de 'tsaristische volkerengevangenis' herverkaveld, maar van de autonomie die de volkeren is beloofd, komt niets terecht.

Net als de tsaren krijgen de Sovjets vanaf 1924 te maken met gewapend verzet en Stalin zet duizenden militairen in om dat te onderdrukken. In de jaren dertig verklaart Stalin dat er een einde moet komen aan de 'overblijfselen van tribalisme en feodalisme'. 'Nationaliteiten' worden gedwongen samengevoegd in 'autonome republieken' en volgens het beproefde verdeelen-heers model bestuurd.

De Tweede Wereldoorlog, waarin niet de Mongolen uit het Oosten, maar de fascisten uit het Westen het afleggen tegen Rusland, wordt de opmaat voor de deportatie van twee miljoen mensen. In de jaren 1943 en '44 wordt een tiental Kaukasische volkeren op beschuldiging van collaboratie met de Duitsers naar Centraal-Aziedeporteerd. Zeker 22 procent van de 362 duizend weggevoerde Tsjetsjenen komt om.

Rehabilitatie door Stalins opvolger Chroestjov leidt in 1957 tot repatring en heroprichting van de eveneens als straf opheven republiek Tsjetsjeno-IngoesjetiNa het uiteenvallen van de Sovjet-Unie ruiken de Tsjetsjenen hun kans en splitsen zich in 1991 af. De westerse belangstelling voor de olievoorraden in de Kaspische Zee, maar vooral de inkomsten van pijpleidingen over Tsjetsjeens grondgebied, bieden economische perspectieven.

Dan ontrolt zich een genadeloze strijd van Moskou om behoud van het ooit door de tsaren veroverd gebied. Of is het een onverdeelde boedel? De aanslagen op 11/9 in de VS verschaffen Poetin de gelegenheid om de Russische mythe te activeren en elke kritiek te negeren. Rusland staat pal om weer een aanval op de beschaving, nu van islamitische fundamentalistische terroristen, te trotseren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden