Altijd rode wangen van het fietsen

Melancholieke lichtheid, daar blinkt Anneke Blok in uit. De Gast van het Jaar op het Nederlands Film Festival speelt dan ook vaak vrouwen aan wie iets treurigs kleeft....

Daar zit ze dan, in een zitzak. Noodgedwongen onderuitgezakt – de minst flatteuze houding voor haar postuur – in een strakke broek en een veel te krap truitje. Op auditie voor een rol waar ze minstens 15 jaar te oud voor is, met om haar heen alleen maar slanke, bloedmooie meisjes.

De scène uit Tiramisu (2008), een tragikomedie van Paula van der Oest, is geestig en schrijnend tegelijk. Het beeld van Anneke Blok, langzaam haar waardigheid verliezend in een zitzak, blijft lang bij. Voor haar hoofdrol als de gevierde toneelactrice Anne Slot won Blok een Gouden Kalf. Dat was natuurlijk niet alleen omdat ze zich zonder schaamte van haar slechtste kant liet zien – maar het hielp wel.

Een ontwapenend gebrek aan gêne is tekenend voor de stijl van Anneke Blok, dit jaar uitverkoren tot Gast van het Jaar op het Nederlands Film Festival. In tegenstelling tot Anne Slot uit Tiramisu, die zich als een diva gedraagt, valt bij Blok geen dikdoenerij te bespeuren.

Ze speelt net zo lief een opgedirkte Amsterdam-Zuiddame (in Coach, een telefilm van Joram Lürsen uit 2009) als een doodgewone, make-uploze moeder van een tienerzoon (in Alles stroomt van Danyael Sugawara, 2009). En ondanks een lange toneelcarrière en een flink aantal filmrollen opereert ze nog steeds in de luwte, ver van het Bekende Nederlanderschap.

Voor het NFF, dat graag een beetje glamour in de Nederlandse filmwereld injecteert, was dat kennelijk geen bezwaar. ‘Anneke Blok is een interessante, sprankelende actrice’, verklaart festivaldirecteur Willemien van Aalst haar keuze voor de Gast van het Jaar. ‘Een toptalent, maar ook lekker Nederlands.’

Oer-Hollands
Daar zit iets in. Naast het drama in de zitzak heeft nog een ander beeld van de actrice zich hardnekkig vastgezet: Blok als oer-Hollandse moeder in de romantische komedie Alles is Liefde (Joram Lürsen, 2007), door weer en wind racend op een bakfiets. Altijd rode wangen van het fietsen, altijd in de weer met broodtrommels, schooltuintjes en creatieve traktaties.

Haar uiterlijk versterkt het Hollandse beeld. Blond haar, blauwe ogen, sproeten – Blok is van een blakende schoonheid. En haar stem – licht van toon, een tikje hees – is niet voor niets de stem van de HEMA-commercials. De nuchterheid van de Veluwe klinkt er in de verte nog in door.

Blok (24 december 1959) groeide op in een hecht gezin in het Gelderse dorp Rheden. Ze ging naar de Academie voor Expressie in Kampen en daarna naar de toneelschool in Arnhem. Ruim twintig jaar was ze in vaste dienst bij toneelgroep De Trust, later de Theatercompagnie, waar ze opviel in rauwe stukken van Gustav Ernst en Werner Schwab.

In 1989 maakte ze haar filmdebuut in de korte film Uw mening graag van Heddy Honigmann. Ze is dan bijna 30, maar lijkt nog piepjong, met een grote bril en een schuchtere stem. Het was meteen raak: Blok won er een Gouden Kalf mee. ‘Zij maakt van haar optreden iets zo bijzonders dat men haar niet licht vergeet’, klonk het plechtig in het juryrapport.

Toch duurde het daarna nog lang voordat ze als filmactrice zou doorbreken. Pas de laatste vijf jaar lijkt ze echt tot bloei gekomen; regisseurs weten haar niet meer alleen te vinden voor interessante bijrollen. Op haar 50ste, en zonder vast contract bij de Theatercompagnie – vorig jaar opgeheven na een subsidiestop – is Blok meer in trek dan ooit.

‘Ze heeft heel veel persoonlijkheid, die goed wordt gevangen door de camera’, verklaart Danyael Sugawara haar aantrekkingskracht. Sugawara regisseerde haar in het fraaie, bescheiden gezinsdrama Alles stroomt, waarin Blok een alleenstaande moeder speelt die tegelijk met haar studerende zoon een nieuw leven probeert te beginnen.

Sugawara wist van tevoren dat hij Blok wilde voor de hoofdrol, maar was toch verrast door haar spel. ‘Het is een bepaalde aanwezigheid op het scherm’, legt de regisseur uit. ‘Soms zie je het niet eens tijdens de opnames, maar pas bij het monteren. Dan denk je, Jezus, wat is dat goed.’

Volgens Sugawara is Blok door haar lichte toets en ingehouden spel bij uitstek geschikt als filmactrice, wat niet voor iedere acteur met een toneelachtergrond geldt. ‘Ik denk zelfs dat ik haar in film beter vindt dan op het toneel. Maar als ik haar dan weer in het theater zie, denk ik het omgekeerde.’

‘Ze stort zich altijd volledig in een rol’, zegt Paula van der Oest, die door de jaren heen geregeld met Blok samenwerkte, onder meer in Tiramisu en het voor een Oscar genomineerde Zus & zo (2001). ‘Werken met haar gaat zonder dubbele agenda’s, zonder ego-gedoe. Ze wil wel dat alles klopt, dus het is niet: u vraagt, wij spelen. Ze is inhoudelijk en kritisch, en dat levert altijd wat op.’

Klooien
No-nonsense, dat is Anneke Blok ook. Acteren is een ambacht, vindt ze – niet iets om zweverig over te doen. Woorden als ‘klooien’ en ‘gedoe’ vallen als ze over haar werk praat. Volgens Blok hoef je als acteur niet in een driedubbele kramp allerlei oud zeer op te rakelen, als je voor een rol moet huilen op commando. Dat kan net zo goed met behulp van een beetje Dampo onder de ogen.

Maar: ‘Ik kan niet zomaar een beetje niksig spelen, het moet met mijn hele hebben en houden’, zegt ze in een interview in de Libelle. En daarom is Blok altijd zo overtuigend, of ze nu een chagrijnige kunstenaar speelt of een opgewekte juf. Haar personages lijken altijd geheimen te koesteren. Een beetje somber zijn ze, vaak achter een façade van druk doen en redderen tegen de klippen op. Ze proberen de moed erin te houden, maar treuren stiekem over gemiste kansen.

Melancholieke lichtheid, daar blinkt Anneke Blok in uit. Het verklaart waarom ze zo vaak vrouwen speelt aan wie iets treurigs kleeft. Misschien verklaart het ook waarom ze zo vaak de moederrol krijgt – niet alleen de laatste jaren, maar ook al toen ze jonger was. Wie voor kinderen zorgt, is zich altijd bewust van de gevaren in de wereld.

‘Dat moederlijke zit een beetje in haar’, zegt Paula van der Oest. ‘In de manier waarop ze onmiddellijk eten en drinken voor iedereen gaat verzorgen op een repetitie en dat soort dingen, in haar hartelijkheid. Maar ik denk dat Anneke zelf dolgraag andere rollen zou spelen dan tobberige moeders.’

Blok, moeder van twee zoons, lijkt inderdaad toe aan iets anders. Op het toneel heeft ze al de variatie die ze zoekt; in films blijft het repertoire tot nu toe beperkt. De ‘mooie alleengang’ van een vrouw zonder kinderen zou ze graag willen spelen, vertelde ze in het augustusnummer van het tijdschrift Elegance. ‘Dus niet weer een VPRO-vrouw in een bloemetjesjurk en cowboylaarzen en allerlei gedoe met een gezin.’

‘Een compleet andere rol zou goed zijn’, denkt ook Van der Oest. ‘Maar Anneke is niet een actrice die transformeert, haar eigen persoonlijkheid schemert er altijd doorheen. Wat ze doet, is heel authentiek, het komt van binnenuit en is altijd verbonden met een soort pijn.’

Het is, denkt Van der Oest, de reden dat mensen graag naar Blok kijken. Iedereen heeft immers zijn sores, en de actrice is niet bang dat te laten zien. Of ze nu Hollandse moeders blijft spelen of een andere kant opgaat – Blok zal mensen blijven raken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden