Altijd maar weer focussen op 'klein leed'

Ik kan me er dood aan ergeren. Zodra zich een mediagenieke ramp voordoet, zoals de hongersnood in Haïti, een tsunami in een vakantiegebied in Zuidoost-Azië of een ellendige samenloop van rampspoed zoals recentelijk in Japan, wordt nagenoeg al het andere nieuws dagenlang weggedrukt van de televisiejournaals. Ben ik gevoelloos omdat ik dat denk? Nee, ik denk het niet. Ik denk dat ik me bijzonder bewust ben van het menselijk leed. Maar journalistiek is niet alleen plaatjes maken, het is ook duiden: zouden die lange uren een aaneenschakeling zijn van nieuwe feiten en nieuwe inzichten, dan zou ik vermoedelijk aan de buis zijn gekluisterd.


Niets is echter minder waar. De zendtijd wordt gevuld met steeds dezelfde beelden van CNN, wat sfeerbeelden van de cameraploeg en wat commentaar van 'onze correspondent' die wat frasen debiteert over 'hoe het er nu voorstaat'. Meestal is deze correspondent op enige afstand van de plaats des onheils of op zijn best in de periferie, en is zijn toegang tot de persberichten van de overheid ongeveer even groot als die van de redactie in Hilversum. Tot overmaat van ramp moeten alle correspondenten van alle actualiteitenprogramma's van alle omroepen in de paar seconden die ze hebben eigenlijk allemaal hetzelfde verhaaltje kwijt, want de omroepen zijn toch o zo onafhankelijk. Daardoor is verdieping eigenlijk niet mogelijk. Het gevolg is honderd keer ongeveer dezelfde oppervlakkige zinnen, begeleid door ongeveer dezelfde beelden. De wens zich te onderscheiden heeft hier vooral eenvormigheid tot gevolg.


Hieraan gerelateerd is de onveranderlijke focus op 'het kleine leed': de ramp moet klaarblijkelijk altijd door middel van 'human interest'-reportages eetbaar worden gemaakt voor de massa. Op zichzelf is hier niet zo veel mis mee. Soms is het leed van een ramp ook zo enorm dat het moeilijk te bevatten is en grote aantallen slachtoffers in een ver land blijven soms nogal abstract. Maar door die vermaledijde versnippering gaat ieder camerateam van ieder actualiteitenprogramma van iedere omroep op zoek naar alweer iemand die in tranen uit de doeken doet wat hem of haar is overkomen. Heel, heel belangrijk - maar bij de vijfentwintigste keer is díe boodschap heus wel aangekomen. Dan wordt het toch echt tijd voor de helikopterview: hoe heeft dit kunnen gebeuren? Welke maatregelen kunnen we nemen? Valt dit te voorkomen? Hoe staat deze ramp in verhouding tot de vorige, de volgende en die op andere plaatsen? En - o ja, was hier twintig jaar geleden niet ook al een overstroming? En is er in de tussentijd wat gedaan aan de dijken?


Een gerelateerd probleem komt voort uit de wens 'erbovenop te zitten'. Dat is de klaarblijkelijke aanname in televisieland. Dat dit betekent dat je vooral de indruk moet wekken dat je erbovenop zit: aan gelijksoortige bureaus in gelijksoortige studio's zappen presentators beelden en correspondenten af tot ze een ons wegen, afgewisseld door gasten die (ook) te weinig kennis van de specifieke situatie hebben om werkelijk zinnige uitspraken te doen.


Ondertussen valt bijna al het andere nieuws in het niet. Niet alleen houdt de wereld niet op met draaien - er gebeuren nog allerlei andere dingen behalve die ramp - maar belangrijker nog dat de Jack's de Vries van deze wereld natuurlijk precies weten hoe ze dit soort rampen kunnen aanwenden om onwelgevallig nieuws ongemerkt de wereld in te spinnen: namelijk, als tv-journalisten als kippen zonder kop achter de laatste hype aan lopen.


De oplossing is allereerst een gezonde werkverdeling. Vier of vijf Nederlandse correspondenten van verschillende omroepen die hetzelfde doen op dezelfde plaats is echt niet nodig. Maar zelfs al zou je besluiten er enkele te sturen, dan is het misschien wel zo handig om er één aan te wijzen voor het nietszeggend commentaar en de rest op dieptereportages uit te sturen. Zo komt er behalve frasen als 'hoe is het daar' en korte sfeerimpressies misschien ook nog eens tot een poging erachter te komen hoe de vork op een dieper niveau in de steel zit.


Daarnaast zou het misschien zinnig zijn om te beseffen dat selectie een van de belangrijkste taken is van de journalist. Daarbij hoort een ramp verslaan als die plaatsvindt. Maar ook om te besluiten dat daar blijkbaar nú even niets significants gebeurt - en de blik tot nader order op de rest van de wereld te richten. Én, en dat mogen we in deze tijd niet vergeten, om de spindoctors in de gaten te houden die misbruik willen maken van het rumoer.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden