Altijd maar hengelen naar de glimlach

Hij werd bewonderd om zijn sprookjes en zijn spitse humor. Maar was Godfried Bomans ook een Groot Schrijver? Het antwoord in een door Coen Verbraak gemaakte tv-documentaire, dertig jaar na Bomans' dood, is duidelijk....

HET is Bomans-jaar. De schrijver is nu dertig jaar dood, en ronde getallen zijn altijd een fijne gelegenheid voor evenementen en herdenkingen. De geestelijke vader van Pa Pinkelman, Pieter Bas en Erik of het klein insektenboek leeft nog volop in de hoofden van een schare fans die zich in de vorm van genootschappen inspannen voor straatnamen (afgelopen zomer mocht Culemborg zich voegen in de rij gemeenten met een Bomans-straat) en andere projecten. Er zijn uitgaven van zijn Verzameld Werk, Gé Vaartjes heeft zich enkele weken geleden opgeworpen als officiële Bomans-biograaf, en in de media zijn deze weken biografische portretten te zien en te horen. De afgelopen weken was er een serie op de RVU-radio, aanstaande woensdag is op televisie een door Coen Verbraak gemaakte documentaire te zien in de reeks Het uur van de wolf.

De tv-documentaire is op het eerste gezicht een ordentelijk, chronologisch portret geworden, dat het leven van Godfried Bomans van begin tot eind belicht. Van de geboorte in Den Haag, de uitgesproken kille verhoudingen in het katholieke gezin Bomans, tot de waarde van zijn schrijverschap. Uiteraard aangevuld met veelal bekende archiefbeelden: met zijn broer in het klooster, de Dietrich-anekdote ('Had mijn vrouw maar één zo'n been!') en natuurlijk Rottumerplaat, waar hij enkele maanden voor zijn dood een week bivakkeerde op uitnodiging van de VARA.

Tussendoor zijn er uitspraken van vrienden van weleer, zoals Harry Mulisch, Jeroen Brouwers, Hella Haase en anderen. En uiteraard zijn er loftuitingen. Brouwers: 'Er is in de Nederlandse literatuur niemand die het genre sprookje beter heeft beoefend dan Bomans. Ze zijn nog altijd fris en leesbaar, te vergelijken met Hans Christiaan Andersen.'

Maar was Bomans ook een Groot Schrijver? Het antwoord in de documentaire is duidelijk: nee. Daarvoor zat Bomans zichzelf te veel in de weg. Criticus Kees Fens: 'Hij is er nooit op uit geweest mensen te beledigen of pijn te doen. Hij ging het verwoorden van harde waarheden uit de weg. En daarin ligt de kern waarom zijn schrijverschap nooit de bodem had om langer te bestaan.' Brouwers: 'Bomans had eerlijker en oprechter jegens zichzelf moeten zijn. Hij had zichzelf vaker binnenstebuiten moeten keren, in plaats van altijd maar weer te hengelen naar de glimlach. Pas aan het eind van zijn leven kwam hij met iets briljants: twaalf pagina's uit De man met de das, over de verhouding met zijn vader. Als hij dat vaker had gedaan, was hij een groot schrijver geworden.'

De snel veranderende wereld ging grotendeels aan de romanticus Bomans voorbij. Het katholicisme hield hem zijn hele leven in de greep, ongetwijfeld een overblijfsel van zijn jeugd. Terwijl het Latijn en de catechismus uit de katholieke kerk verdwenen, bleef Bomans maar mijmeren over de oude tijd. Brouwers: 'Hij werd de Anton Pieck van het katholicisme.'

Ook literair hield Bomans geen gelijke tred met de buitenwereld. Er verschenen baanbrekende boeken als Ik, Jan Cremer, werk van Wolkers of Hermans, maar Bomans las het niet. Liever liet hij zich meeslepen door de NCRV, die hem de hele wereld over stuurde om hem zijn vrolijke kunstjes te laten opvoeren. Bomans kon nu eenmaal geen nee zeggen, en hij voelde zich gevleid. In Disneyland zien we Bomans handen schudden met Mickey Mouse, verzuchtend: 'Ik wist niet dat het zo ellendig was. Triest dat de wereld van het sprookje in handen is gekomen van gladde jongens die daar een zaak mee willen maken.'

Beter had hij zijn tijd kunnen besteden aan het schrijven van die ene Grote Roman. Maar aandringen door vrienden zou zinloos zijn geweest, weten zij. Herman van Run: 'Als Godfried moest kiezen tussen twee dingen, zou hij altijd hebben gekozen voor het makkelijkste. En dit was het makkelijkst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden