Altijd langs de rand

Popo (17) gaat vertellen dat hij het verbod op alcohol in de opvanghuizen belachelijk vindt. Als het aan Andy (22) ligt komen er meer kleinschalige opvangplaatsen, waar het rustig is en niet wordt gevochten en gestolen. Rosa (22) houdt niet van spreken in het openbaar en wil vooral luisteren naar wat anderen te zeggen hebben. 'Maar als me iets wordt gevraagd geef ik wel antwoord.'


Popo, Andy en Rosa zijn zwerfjongeren, uit Assen. Morgen gaan ze samen met jongeren uit andere steden in debat met vertegenwoordigers van zorginstellingen en lokale politici. Over wie ze zijn, wat ze willen en vooral over wat er beter kan aan hun behuizing en begeleiding.


Het debat is deel van een reeks activiteiten die zwerfjongeren zichtbaarder moeten maken. 'Voor het publiek, maar vooral aan de instellingen die met zwerfjongeren te maken hebben,' zegt Anna Kogut, van initiatiefnemer Stichting Zwerfjongeren Nederland (SZN).


'De problematiek van zwerfjongeren is zo divers, dat de betrokken instellingen vaak niet weten met wie ze precies te maken hebben. Hierdoor komt in veel gemeentes het beleid niet echt van de grond.'


Zwerfjongeren komen vaak terecht in de reguliere daklozen- en verslaafdenopvang. Dat is uit den boze, vindt SZN. 'De mensen die daar zitten zijn boven de 50 en verslaafd. Hun leven valt niet echt meer te veranderen. Sommigen zijn vrijwillig dakloos. Deze jongeren hebben nog wel kans. Ik ben nog nooit een jongere tegengekomen die vrijwillig zwerft.'


De term 'zwerfjongeren' is betrekkelijk nieuw, het fenomeen niet. Eerder werd dezelfde groep aangeduid met 'risicojongeren' en 'jonge daklozen'. De toenmalig demissionair Minister van Jeugd en Gezin, André Rouvoet, kwam in 2008 met een nieuwe definitie die voor meer duidelijkheid moet zorgen. 'Zwerfjongeren zijn feitelijk of residentieel daklozen onder de 23 jaar met meervoudige problemen.'


Niet iedere jongere zonder huis is dus een zwerfjongere en zwerfjongeren zitten ook niet vanzelfsprekend zonder huis. Veruit de meesten zijn 'residentieel' dakloos, dat wil zeggen dat ze staan ingeschreven bij instellingen voor maatschappelijke opvang.


Onder de paraplu van 'meervoudige problemen' vallen onder meer verslaving, schulden, tienermoederschap, psychische problemen, een strafblad of lichte verstandelijke handicap.


Nederland telt zo'n zesduizend geregistreerde zwerfjongeren, maar SZN krijgt signalen dat het er in werkelijkheid drie keer zoveel zijn. Veel jongeren zwerven in het informele circuit: ze slapen op de bank bij vrienden en familie.


De meeste zwerfjongeren hebben dus een - tijdelijk - dak boven het hoofd. Toch zwerven ze. Ze trekken van crisisopvang naar observatiecentrum, van gastouder naar opvangcentrum, van jeugdgevangenis naar afkickkliniek.


Zo glibberen ze voetje voor voetje langs de randen van de maatschappij en vallen daar geregeld over: ze lopen weg, belanden in de criminaliteit, raken verslaafd, of worden slachtoffer van seksueel misbruik. Dan verdwijnen ze een poosje van de radar tot ze in beeld komen bij een andere instelling.


'Het leven dat wij leiden is onze eigen schuld.' Popo zit wijdbeens in een oude groene fauteuil middenin zijn kamer. Zijn eerste eigen kamer, in Assen in een appartement van zorginstelling van Promens Care. De stellingkasten tegen de wand zijn leeg, op een grote goudkleurige parfumfles na: een sinterklaascadeautje van zijn oudere zus.


Popo werd van tehuis naar tehuis geslingerd omdat hij niet te handhaven was. 'Voor begeleiders heb ik geen respect. Ik was hen de baas, ik ben een leiderstypje.' Op zijn vijftiende zat hij al in de wapenhandel. Nu heeft hij een baantje, als afwasser. Het betaalt niet geweldig, vindt hij. Een jaar geleden verdiende hij naar eigen zeggen 60 duizend euro per jaar met drugshandel. 'Had ik daar maar iets van bewaard,' mijmert hij. 'Maar ik maakte het steeds op. Eigen schuld, hè?'


Het 'eigen schuld' geldt niet voor Rosa, die pas een maand zwerft. Rosa is borderliner en komt daardoor moeilijk aan werk. Een jaar lang zat ze depressief thuis, in een klein Drents dorp. Ze werd misbruikt door haar alcoholistische vader.


Een vriendin die ze had leren kennen bij een therapiegroep voor borderliners raadde haar aan hulp te zoeken. Nu zit ze voorlopig in 'Van Mooi tot Maf,' een niet officieel geregistreerde gezinsvervangende instelling, gerund door Felicia Molema. Er wonen vijf zwerfjongeren. Bij Felicia voelt Rosa zich thuis. 'Hier kan ik tenminste lachen, met Andy. Afgelopen weekend hadden we een heel lange lachkick.'


Andy, een olijke jongen met een vlassig snorretje en een lichte verstandelijke handicap, woont al meer dan een jaar bij Felicia. Hij kwam binnen als drugsverslaafde. 'Ik had een zwarte aura, ik dacht: ik snuif me hier kapot, ik ga dood aan de harddrugs. Dan ging ik in mezelf zitten snijden.' Ook hij is nu clean. 'Felicia zegt dat m'n kop eraf gaat als ik weer ga gebruiken.' Trots haalt hij een bestempeld papier uit een multomap die op tafel ligt. 'Kijk maar, ik gebruik niet meer. Hier staat het.'


Zwerfjongeren zijn jongeren met een map. Iedere nieuwe instelling waar ze opduiken moet hun verhaal reconstrueren aan de hand van het daar verzamelde papierwerk: rapporten, strafbladen, indicaties voor aanspraak op de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). Die indicaties zijn van levensbelang omdat ze geld opleveren: een Wajong-uitkering, een PGB of een budget voor GGZ-zorg. Zolang er niet één instelling is die de dossiers coördineert, is het heel moeilijk het overzicht te houden.


De gemeente Assen vroeg SZN om het debat morgen te mogen huisvesten omdat de zorg voor zwerfjongeren daar wordt gecentraliseerd. Drentse zwerfjongeren komen in handen van Promens Care. In maart opent Promens Care een nieuw centrum met twaalf tijdelijke woonplaatsen.


'Nu is het nog wel eens een chaos', zegt Leona Beijering van Promens Care . Beijering begeleidt tien jongeren, onder wie Rosa en Popo. Dag in dag uit scheurt ze met haar rode Opel Astra door de stad. Ze ziet 'haar' jongeren één keer per week, maar spreekt ze iedere dag. Als ze bij Popo over de drempel stapt, complimenteert ze hem met zijn schone huis.


'Regelmaat en orde, daar snakken ze naar', zegt Leona. Ook Popo, die rondbazuint dat hij een broertje dood heeft aan gezag. 'Ik wou dat je in Nederland nog Glenn Mills had', mompelt Popo. 'Daar werd je tenminste goed aangepakt. Een vriend van mij heeft daar gezeten. Hij was gabber, gebruikte drugs. Alles erop en eraan. Glenn Mills heeft hem totaal veranderd. Hij heeft een vrouw en een kindje.'


Wat Popo over vijf jaar bereikt wil hebben? 'Huisje, boompje, beestje.' Hij spreekt de woorden plechtig uit, als een toverformule. Ook Rosa droomt van een harmonieus gezinsleven. Ze schrijft er verhalen over op haar blog, fantasy-verhalen over een hele grote familie in een magisch huis.


Ze willen het goed doen, maar de stabiliteit is fragiel. Leona heeft het vaak genoeg meegemaakt. 'Als het niet goed gaat, zijn ze zo weer terug in hun oude circuitje. Popo beaamt dat. 'Als ik geen geld heb dan ga ik weer verkeerde dingen doen. Dat weet ik gewoon.'


Omdat ze een groot deel van hun leven overgeleverd zijn aan instanties nemen jongeren automatisch de rol aan van een cliënt, of slachtoffer. Als ze niet krijgen wat ze willen gaan ze schreeuwen of geweld gebruiken. Om weer te leren functioneren in de maatschappij moeten ze zien wat normaal gedrag kan opleveren.


De jongeren vertrouwen geven in de maatschappij, is ook een doel van het debat. 'We willen afspreken met Assen op korte termijn concreet iets met de input gaat doen', zegt Kogut. 'Dan merken jongeren dat er naar hen geluisterd wordt, dat ze als gelijkwaardige worden behandeld.' Daar moeten ze aan wennen.


Duidelijke afspraken werken ook voor Andy, merkt Molema. 'Eerst riep hij bij ieder meningsverschil: ik loop wel weg. Het was zijn stopwoordje. Toen we laatst een woordenwisseling hadden, riep hij: ik loop wel¿ even naar boven.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden