Altijd gelijk hebben

Wetenschappelijk onderzoekers twijfelen voortdurend aan de juistheid van hun eigen inzichten. Maar ook aan de inzichten van anderen. Ze nemen dan ook geen deel aan aan de hysterie die ontstaat als een paar wetenschappers beweren een ontdekking te hebben gedaan die de hele wetenschap op zijn kop zal zetten....

Ook pseudo-wetenschappelijke ontdekkingen laten veel onderzoekers koud. De media-aandacht voor graancirkels, vliegende schotels, telepathie en paranormaal begaafden is aan hen niet besteed.

Daarentegen gedraagt een klein aantal fanaten onder de wetenschappers zich geheel anders. Deze fundamentalisten huldigen het achterlijke standpunt dat alles wat wetenschappelijk onzin is, bestreden dient te worden. Als iedere wetenschapper aan deze heilige oorlog zou gaan deelnemen, kunnen we de reguliere wetenschap wel afschrijven. Het testen en ontzenuwen van alle pseudo-wetenschappelijke claims levert meer werk op dan alle wetenschappers bij elkaar aankunnen.

Marcel Hulspas en Jan Willem Nienhuys hebben een encyclopedie samengesteld over pseudo-wetenschap (Tussen waarheid en waanzin, Scheffers 1997). Een indrukwekkende verzameling, maar het lezen roept bij mij voortdurend irritatie op. De auteurs laten er geen twijfel over bestaan: ze vinden alle pseudo-wetenschap onzin en zijn er tevens van overtuigd dat zij in deze zaken altijd gelijk hebben.

Een toppunt van zelfingenomenheid ten opzichte van alles wat geen 'echte wetenschap' is, vormt de uitreiking van de igNobelprijzen. Een week of wat geleden werden deze nep-prijzen met veel bombarie weer uitgereikt.

De prijzen worden gegeven aan personen van wie het werk volgens de jury, bestaande uit echte wetenschappers, zo beneden ieder wetenschappelijk peil is dat zij voor de gehele wereld onsterfelijk belachelijk dienen te worden gemaakt. Onder de prijswinnaars waren dit jaar de Amerikaan Deepak Chopra, een goeroe in New Age-kringen en de Fransman Jacques Benveniste, bekend van zijn dubieuze werk over extreme verdunningen van oplossingen in water. De Fransman kreeg de prijs zelfs voor de tweede keer.

Denken de organisatoren nu echt dat dit soort ceremonieën enig nut heeft voor het draagvlak van de wetenschap? Ze bereiken toch alleen de leden van hun eigen parochie. En die hoeven allang niet meer overtuigd te worden. De echte wetenschap wordt door de bestrijders van pseudo-wetenschappen ten onrechte voorgesteld als een verzameling onwrikbare kennis.

De onzekerheden, de beperkingen en de nadelen van de reguliere wetenschap zouden vaker ter sprake moeten worden gebracht in de contacten tussen wetenschap en publiek. Ook zou de gevestigde wetenschap niet iedere afwijkende richting ogenblikkelijk buiten moeten sluiten. De natuurkunde heeft het met de koude-kernfusie eigenlijk wel redelijk gedaan. Een kleine groep fanatieke fysici wilde destijds (1989) dat al het werk aan koude kernfusie door de wetenschappelijke gemeenschap zou worden geboycot. Dat is gelukkig niet gebeurd.

Wetenschappelijke bijdragen over koude kernfusie ondergaan tot op de dag van vandaag een normale wetenschappelijke behandeling. Af en toe wordt er zelfs een artikel op dit gebied geaccepteerd en gepubliceerd. De claims worden steeds minder spectaculair en het gebied zal doodbloeden.

Voor de media zijn de pseudo-wetenschappen een godsgeschenk. Een hele tijd geleden mocht iemand in het tv-programma van Sonja Barend een eeuwig bewegende machine demonstreren. Volgens de natuurkunde kan zo'n machine niet bestaan. De uitvinder had een model bij zich dat na een tijdje toch bleek te stoppen met bewegen.

Dit was dan ook maar een model, was zijn verdediging. Hij had trouwens alweer een verbeterde versie ontwikkeld en daarvan had hij een aantal ingewikkelde constructie-tekeningen meegenomen. Een echte ingenieur was ook uitgenodigd bij het programma. Of hij de fout in de constructie kon aangeven, was de vraag van de presentatrice. Onder grote hilariteit van het studio-publiek moest de specialist bekennen dat hij dat niet meteen kon, maar dat hij wel zeker wist dat er ergens zo'n fout te vinden zou zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden