Altijd en overal een legende

In de jaren zeventig ging de Russische danser Rudolf Noerejev een stormachtige samenwerking aan met het Nationale Ballet. Onbekende beelden uit die periode zijn nu in een Amerikaans fotoboek gebundeld....

De foto’s doen anders vermoeden. Maar nee, zegt Rudi van Dantzig (74), er is nooit sprake geweest van verliefdheid, een relatie of seks. ‘Anders had onze vriendschap nooit een kwart eeuw geduurd.’ Maar die smachtende blikken dan? Die ogen die de ander niet willen loslaten? Die handen die innig zijn verstrengeld? ‘Rudolf drukte op die manier zijn zorgzaamheid uit. Zo onmogelijk als hij in de studio vaak was, zo verschrikkelijk lief kon hij daarbuiten zijn.’

Eén keer, bekent de voormalig artistiek leider van Het Nationale Ballet, heeft hij het wel geprobeerd. ‘Ik logeerde bij hem in Londen, omdat hij mij gevraagd had een choreografie voor hem te maken bij The Royal Ballet. Hij stelde voor dat ik bij hem in bed kwam liggen, ‘dan krijgen we het warm’. ‘Laten we dat maar niet doen’, heb ik toen geantwoord.’

Op de tafel in Van Dantzigs bovenhuis in Amsterdam ligt een fotoboek, net verschenen in de Verenigde Staten en uitgegeven door zakenman en amateurfotograaf Roger Urban. Life Behind The Meta-phor heet het, en er staan 85 zwart-witfoto’s in uit 1978 van balletlegende Rudolf Noerejev, te midden van de toenmalige dansers van Het Nationale Ballet. Noerejev dansend op een openluchtpodium, hangend in een koord of wandelend naast een gespierde Van Dantzig.

Veel is inmiddels bekend over de roemruchte jaren waarin Noerejev zich engageerde met het Nederlandse dansgezelschap, dat dankzij Van Dantzig en zijn collega’s Hans van Manen en Toer van Schayk een bloeitijd beleefde.

Zij poogden de Russische ster te laten inzien hoe belangrijk het was op toneel af en toe geen held te zijn, maar een gewone jongen. Rudolf Noerejev gaf het Amsterdamse gezelschap internationaal aanzien en opende wereldwijd deuren die anders gesloten zouden blijven.

Die gouden tijd komt weer ontroerend dichtbij in deze voor Nederland grotendeels onbekende foto’s. Ook Van Dantzig (die jarenlang bevriend was met Urban) heeft de afdruk op pagina 1 nooit eerder gezien: daarop zit hij gezellig arm in arm keuvelend met Noerejev in een Amerikaanse hotellobby.

Urban maakte de foto’s in St. Louis, Missouri, in de hete zomer van 1978, toen Het Nationale Ballet met Noerejev aan zijn derde tournee door de Verenigde Staten begon. Het was daar op het vliegveld, dat de 45-jarige Van Dantzig op de schouder werd getikt door een onbekende man, die Urban bleek te heten. Of hij de groep mocht volgen en fotograferen gedurende de tournee? Van Dantzig stemde toe en ook Noerejev, notoir lastig vanwege zijn slechte ervaringen met paparazzi (‘als foto’s hem niet zinden, scheurde hij ze voor het oog van de fotograaf kapot’) had zowaar geen bezwaar.

Noerejev, Van Dantzig en de dansers van Het Nationale Ballet ogen zeldzaam ontspannen in Urbans foto’s. ‘Terwijl Rudolf kort daarvoor nog ziekelijk was, en zijn komst niet zeker was’, herinnert Van Dantzig zich.

Het boek opent met spectaculaire foto’s van dansers die met acrobatische snoekduiken in het zwembad van het hotel springen. Francis Sinceretti, Leon Koning, Wade Walthall en Joanne Zimmerman zweven door de lucht, bewonderend aangestaard door de hotelgasten aan de rand van het zwembad. Alexandra Radius en Maria Aradi, getooid met petjes tegen de felle zon, oefenen een trio met Noerejev, die ondanks de hitte twee wollen maillots draagt en een gebreide muts. ‘Rudolf was kouwelijk. Hij vond zijn haar zo dun, dat het in zijn ogen te weinig bescherming bood. Vaak kreeg hij zelf gebreide hemden cadeau van bewonderaars.’

Details vallen op, zoals de zeldzame samenwerking van danser Clint Farha en Noerejev. Van Dantzig: ‘Rudolf haatte Clint. Als hij mij vroeg een choreografie te maken, mocht ik hem nooit samen met Clint op toneel zetten. Hij dreigde hem dan in elkaar te slaan. Clint achtte ik in staat tot een drie keer zo harde tegenklap.’

Om die reden voldeed Van Dantzig aan Noerejevs verzoek. ‘Terwijl ik liever Clint choreografeerde. Noerejev inspireerde mij als danser totaal niet. Hij kon niet kwetsbaar zijn op een podium. Rudolf weet hoe vreselijk ik dat schmieren van hem vond. Als ik daar iets van zei, antwoordde hij: ‘Ik ben een held en ik zal tot het eind vechten om in de ogen van het publiek een held te zijn.’

Waarom hij toch diverse balletten maakte voor Noerejev, die vanaf zijn opleiding direct eerste solist werd, nooit in een corps de ballet danste en qua status niet paste in de hiërarchieloze structuur van Van Dantzigs gezelschap? Dansers als Farha en Han Ebbelaar moesten op tournee hun rollen afstaan aan Noerejev. ‘Het was ook opportunisme: het waren kansen voor mijn gezelschap.’

Nooit heeft Van Dantzig tijdens de vriendschap geweten dat Noerejev aids had. ‘Hij was vaak vermoeid, maar over oorzaken praatte hij niet. Zijn extreme drang te schitteren putte hem uit.’ Toch hielden de dansvrienden weinig voor elkaar achter. Van Dantzig schuwde kritiek niet. Confrontaties die geregeld eindigden met een ontploffende Noerejev: ‘Hij kon zo hard met deuren slaan, dat het stucwerk uit de muren vloog. Dan vertrok hij zonder iets te zeggen en kwam een uur later terug met de vraag in welk restaurant we gingen eten. De zin ‘Waar gaan we eten?’, was altijd de vredespijp. Meer nog dan op mij was Rudolf op Toer gesteld. Met hem praatte hij uren over oriëntaalse kunst en Russische verzamelingen.’

Waarom het fotoboek jaren op verschijning heeft moeten wachten, weet Van Dantzig niet. In 1980 vroeg Urban hem al begeleidende teksten te schrijven (die de amateurfotograaf nu dankbaar aanhaalt). Bij zijn afscheid als artistiek leider in 1992 kreeg Van Dantzig van Urban een voorlopige editie cadeau, een uniek, in leer gebonden exemplaar van meer dan een halve meter breed.

Zonder diens toestemming heeft Urban Van Dantzigs dankwoord van vijftien jaar geleden afgedrukt. Het siert nu de eerste pagina, als opdracht aan Urban (‘This book is a present never to be forgotten!’). Van Dantzig was niet op de hoogte dat hij als co-auteur zou worden vermeld. ‘Ik schrok enorm toen dit boek in tweevoud, voor mij en Toer, op mijn deurmat viel. Omdat volgende maand de Engelse vertaling van mijn boek Noerejev, het spoor van een komeet uit 1993 in Amerika verschijnt, had ik mij contractueel verplicht gedurende twee jaar aan geen enkele Noerejev-publicatie mee te werken. Ik raakte in paniek, want voorzag een gigantische schadeclaim.’ Gelukkig reageerde de uitgever van Remembering Nureyev – The Trail of a Comet ruimhartig.

Van Dantzigs Remembering Nureyev gaat verder waar de summiere teksten in het fotoboek stoppen. Hij schreef een nieuw voor- en nawoord, waarin hij de betekenis van Noerejev voor Het Nationale Ballet samenvat. De omslagfoto op de vertaling (Noerejev in een afwerende houding) gaf nog wat beroering: de Amerikaanse uitgever wilde liever een plaatje met minder okselhaar.

Deze maand is het vijftien jaar geleden dat ‘de Russische James Dean’, zoals Noerejev werd genoemd, aan aids overleed. In maart is het zeventig jaar geleden dat hij in een trein ergens tussen het Baikalmeer en Irkoetsk werd geboren. Het verklaart de hausse aan publicaties die op dit moment in Amerika aan Noerejev worden gewijd. Onlangs is ook een nieuwe lijvige biografie verschenen, van de hand van Julie Kavanagh, die sterk leunt op Van Dantzigs herinneringen.

Kavanagh onderzoekt tot in detail Noerejevs drijfveren om altijd en overal een legende te willen zijn en vindt de oorzaak in zijn levenslange verliefdheid op de Deense sterdanser Erik Bruhn.

Ook Van Dantzig staat er in, in een foto uit 1968, met zijn hand liefdevol op Noerejevs knie. Samen bekijken ze prenten van Amsterdam. De foto markeert het prille begin van een artistieke vriendschap die een kwart eeuw zou duren. Van Dantzig: ‘We hoorden bij elkaar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden