Altijd crisis in Den Haag

Chaos en rumoer heersen op het Binnenhof.....

Jozias van Aartsen, Boris Dittrich, Lousewies van der Laan, Ayaan Hirsi Ali. Ze vulden de kranten. Ze hielden u tot diep in de nacht aan de televisie gekluisterd. En ze zijn alweer weg. Buitenboord gevallen op de Haagse achtbaan, die maar blijft voortrazen. De politieke fotocollage van 2006 vertelt het verhaal van de permanente Haagse hoogspanning: aftredende partijleiders, nachtelijke spoeddebatten, afrekeningen in de fractiekamers, en wéér breekt Ferry Mingelen in op de avondprogrammering om de crisis live in de huiskamer te brengen. Jan Peter Balkenende is intussen aan zijn derde kabinet bezig en zelfs dat kwam nog bijna ten val.

De kabinetten-Balkenende kunnen er met recht op wijzen dat alle chaos en rumoer het daadkrachtige hervormingsbeleid niet in de weg hebben gestaan. Maar intussen bewijst de politiek zichzelf geen dienst.

Het vertrouwen van de burgers in het openbaar bestuur is toch al bar laag, bleek onlangs uit kiezersonderzoek. Dat is niet los te zien van het hardnekkige beeld dat de dames en heren op het Binnenhof vooral druk zijn met hun eigen ruzies en belangen. En 2006 spande daarin de kroon.

Is het toeval? Waarschijnlijk niet. Zoals orkanen, overstromingen en te warme winterdagen niet op zichzelf staan en in verband worden gebracht met de klimaatverandering, zo ligt ook aan de onwaarschijnlijke reeks crises in Den Haag een aantal diepere oorzaken ten grondslag. Pim Fortuyn is alweer vier jaar dood. Maar pas nu wordt duidelijk hoezeer hij de ommekeer belichaamt van het saaie politieke polderlandschap waar iedereen het met elkaar eens was naar de lawaaiige kermis die het Binnenhof geworden is. Alle trends die de politiek op hol doen slaan, kwamen samen in zijn persoon. De afkeer van vermolmde partijstructuren en achterkamers, de liefde voor de televisiecamera's, de belofte van aansprekend leiderschap en het appèl aan de boze burgers: politiek Den Haag worstelt er nou al vier jaar mee, dag in dag uit.

... want de Rita Verdonks blazen de partijen op...

Het politieke beeld van 2006 dat misschien nog het meest zal beklijven is het weerspannig brutale gezicht van Rita Verdonk, eenzaam maar onverzettelijk in het regeringsvak tijdens een nachtelijk debat met de Kamer. Veel van de crises zijn met haar verbonden. In het afgelopen jaar deed ze dingen die nog nooit zijn vertoond: ze haalde ruim 620 duizend voorkeursstemmen als tweede op de lijst; ze eiste vanuit een café de macht in de partij op; nadat een kabinet door haar toedoen was gevallen, liet ze het demissionair bijna nog eens vallen; en ze bleef zitten na een motie van afkeuring.

In de politicus Verdonk botst de nieuwe mediacratie met het oude politieke stelsel. Spindoctor Kay van de Linde – door Verdonks tegenstanders gezien als de kwade genius achter haar opkomst – ziet een politieke partij als de VVD als een verouderd instituut, dat de mensen in het land allang niet meer vertegenwoordigt. Minder dan 2 procent van de burgers is immers lid van een partij. Rita Verdonk verkrijgt haar steun juist rechtstreeks, vooral via de televisie, de nationale zeepkist.

De partij is van de bobo’s, Rita van het volk. Daarom is zij volgens Van de Linde een modern politica. In de Verenigde Staten, waar hij politiek werd gevormd, gaat het al decennia zo. Het kijkcijferkanon Pim Fortuyn, ook een klant van Van de Linde, wilde niet eens meer een partijorganisatie opzetten, en deed dat alleen om de subsidies binnen te halen. Geert Wilders is de eerste die er echt niet meer aan begint. Hij haalde zonder enige partijorganisatie zomaar negen zetels. Jan Marijnissen heeft weliswaar een grote en actieve partij achter zich, maar zijn enorme succes dankt hij in de eerste plaats aan de authenticiteit die hij als persoon uitstraalt. Of al die stemmers ook de SP-standpunten kennen, valt te betwijfelen. Rita Verdonk heeft haar kiezers niet eens een programma voorgelegd. Ze belooft slechts recht door zee te zijn: ‘Dat kent u van mij.’

Zo schrijdt de personalisering voort. Partijen proberen hieraan tegemoet te komen met de organisatie van interne lijsttrekkersverkiezingen. Maar in de VVD ging dat mis, omdat de partijleden het populisme van Verdonk niet wilden. Rita verloor, maar ze is toch de sterkste. Zo sterk dat omwille van haar deze maand zelfs het staatrecht werd verbogen.

Bij de macht van de tv horen suggestie, retoriek en vereenvoudiging, zo waarschuwt Piet Hein Donner, een typische vertegenwoordiger van het oude stelsel en zelf als minister van Justitie voortdurend in spoeddebat wegens misstanden die in de media hijgerig in beeld werden gebracht. Wellicht een verstandige kanttekening. Maar daarmee krijgen we de rustige politiek van vroeger niet terug.

... en de zwevende kiezer jaagt de turbulentie aan...

Wat zal Donner soms verlangen naar de tijd dat zijn grootvader nog politiek actief was. Toen de gereformeerde kiezer nog gewoon deed wat ARP-voorman Bruins Slot hem in Trouw vertelde, en alle kiezers netjes bij hun zuil bleven. De kiezer van nu zweeft principieel en stapt met groot gemak over naar andere partijen. Het gevolg is een enorme turbulentie. Omdat het Nederlandse parlement een evenredige vertegenwoordiging heeft, komt iedere splinter in de Kamer.

Dat heeft het voordeel dat het politieke systeem geen gesloten bolwerk is. Wel krijgt het populisme zo vrij baan. Fortuyn verwoordde voor het eerst eloquent wat veel mensen niet bevalt aan de Haagse politiek. Verdonk, Wilders en Marijnissen, de winnaars van 2006, spelen in op hetzelfde sentiment. De media, geschrokken van de ‘kloof’ tussen burgers enerzijds en politiek en media anderzijds, jagen het populisme aan. Politici mogen niet meer gewoon als vroeger hun politieke jargon spuien. Ze moeten ook entertainment bieden. Met moeite krijgen ze nuances de ether in, ingeklemd als ze zitten tussen lollige filmpjes waarin de man in de straat hen uitscheldt en peilingen waaruit hun positie in het peloton blijkt.

De ontvoogde burger heeft de macht gegrepen, in de Kamer en op de televisie. Steeds meer politici voelen zich daardoor gedwongen te doen alsof voor grote maatschappelijke problemen simpele oplossingen voorhanden zijn. Daarbij gaat de werkelijkheid verloren: politiek bestaat hoofdzakelijk uit gemodder, omdat hoe dan ook compromissen gevonden moeten worden tussen conflicterende belangen. Populisten met macht, zoals Verdonk, die zich daar niet bij neerleggen, lopen vroeg of laat vast. Zij moeten hun recht-door-zee-imago overeind houden. Het rumoer dat dit veroorzaakt, maakt uiteindelijk dat de kiezers zich nog verder afwenden van de politiek. Dat maakt de cirkel rond.

Een bijkomend probleem is dat de traditionele bestuurderspartijen geen automatische meerderheid meer hebben. Zelfs de Große Koalition van CDA en PvdA is niet groot genoeg meer voor een meerderheid. Oud-hoogleraar staatsrecht Jan Vis voorspelt Israëlische toestanden: vaker kabinetscrises en ministers uit kleine partijen die hun eigen lijn volgen in de regering. Zelfs Jack de Vries, de partijstrateeg van het traditionele CDA, vindt het niet meer van deze tijd dat het kabinet altijd strikt met één mond moet spreken. In de huidige mediacratie is het immers altijd campagne.

... terwijl niemand de regie in handen neemt...

Een goede regisseur zou in die snelkookpan van botsende ego's en belangen nog enige orde kunnen aanbrengen. Maar de spin in het web, de man die gezien zijn centrale positie aan alle touwtjes kan trekken, mag het voeren van regie nou net niet tot zijn sterkste punten rekenen. In 2002 brak Jan Peter Balkenende – ook een kind van Fortuyn immers – resoluut met het rituele Torentjesoverleg, de besloten vergaderingen waarmee zijn voorgangers Lubbers en Kok alle verrassingen probeerden uit te sluiten. De termen ‘meedenken’, ‘dichttimmeren’ en ‘masseren’ zijn zo goed als verdwenen uit het Haagse jargon. Dat heeft als voordeel dat politieke tegenstellingen duidelijker aan de oppervlakte komen. Het nadeel is dat die tegenstellingen nu steeds uitmonden in patstellingen: spelers nemen publiekelijk stelling en zijn vervolgens niet meer tot enige inschikkelijkheid te bewegen. Gezichtsverlies ligt altijd op de loer.

En zo is de premier veel vaker crisismanager dan regisseur. Hij gaat zich er pas mee bemoeien als het al bijna te laat is. Balkenende mag zich afvragen of zijn tweede kabinet er niet nog had gezeten als hij afgelopen zomer in de Ayaan-crisis wat nadrukkelijker had meegekeken over de schouder van Rita Verdonk. Ook in de recente crisis over het generaal pardon vond Balkenende pas een uitweg toen zijn kabinet alweer wankelde.

Balkenende is de enige niet. In bijna alle partijen bracht de Fortuyn-revolte nieuwe, onervaren leiders aan het roer. Zij moeten het vak al doende leren. In de coalitiepartijen VVD en D66 zijn de leiders bovendien voortdurend omstreden geweest.

Dat ondermijnt hun autoriteit en hun vermogen om op te treden tegen partijgenoten die zich niet schikken naar de partijlijnen. Het is een onmisbaar ingrëdiënt in het recept voor de wankele politieke verhoudingen, en goed voor vele malen Ferry Mingelen.

...maar toch kan het ook weer s

Dit alles kan niet snel worden veranderd. Niemand weet of de populistische trend nog voor zijn hoogtepunt staat of daar al overheen is. De politieke partijen met hun oude structuren blijven bestaan, net als het kiesstelsel. Voor drastische veranderingen daaraan, zoals de invoering van het stabiele districtenstelsel, bestaat weinig animo in Nederland.

Toch is er enig uitzicht op verbetering. Vriend en vijand erkennen dat Jan Peter Balkenende groeit in zijn rol. De kiezers hebben hem beloond voor zijn doorzettingsvermogen en dat is goed voor zijn zelfvertrouwen. Bovendien is hij straks in de te verwachten coalitie met de PvdA en de ChristenUnie, met veel nieuwe bewindslieden, opeens de man die aan zijn ervaring enig ontzag kan ontlenen. In de PvdA is partijleider Wouter Bos intussen nog altijd de onomstreden baas en in de ChristenUnie heeft André Rouvoet een naam hoog te houden als het gaat om rust en degelijkheid.

Als Balkenende, Bos en Rouvoet er deze winter in slagen een regeerakkoord te maken waarin zij zich alledrie kunnen vinden, mogen we niet uitsluiten dat politiek Den Haag een rustiger tijd tegemoet gaat. Verdonk zit in elk geval veilig in de oppositiebankjes.

Misschien wordt het zelfs wel saai op het Binnenhof. En moeten we het bij het volgende politieke jaaroverzicht doen met één beeld: de ministers Ahmed Aboutaleb (PvdA), Maxime Verhagen (CDA) en Eimert van Middelkoop (CU), gebroederlijk naast de koningin op de inmiddels overbekende bordesfoto.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden