Altijd benieuwd naar wat de buurman doet DE OPMARS VAN HET NEDERLANDSE KINDERBOEK IN VERTALING

Wat Kikker ook doet, zijn schepper is innig tevreden. Max Velthuijs lacht, signeert en knuffelt. Hij bezoekt, tijdens de vorige week in Bologna gehouden 31ste Fiera del libro per ragazzi, de uitgevers die zijn prentenboeken inmiddels in meer dan twintig landen publiceren....

Het regent complimenten. Zijn uitgever in Venezuela: 'De boeken van Max zijn hartverwarmend. En enthousiasmerend. Ze maken in ons land deel uit van een leesproject voor kinderen uit arme gebieden.' Velthuijs glundert. 'Wil je weten waarom ik al 25 jaar op de kinderboekenbeurs in Bologna rondloop? In een paar passen ben ik van het ene bij het andere land. Zie ik waar m'n boeken terechtkomen. Het is hier één grote vriendenkring.'

Van Sapo enamorado (Kikker is verliefd) werden in Venezuela in korte tijd veertienduizend exemplaren verkocht; worldwide zijn dat er inmiddels meer dan honderdvijftigduizend. Maar Veltthuijs is niet de enige succesvolle Nederlandse kinderboekenschrijver in het buitenland. Het werk van onder anderen Jan Terlouw, Thea Beckman, Paul Biegel en Annie M.G. Schmidt verscheen in meer dan tien talen. Prentenboeken van Dick Bruna en Hans de Beer werden internationale bestsellers. Joke van Leeuwen kreeg voor haar Deesje de prestigieuze Deutsche Jugendliteraturpreis. Van Trude de Jong's Lola der Bär werden sinds het een paar maanden geleden in Duitsland verscheen dertienduizend exemplaren verkocht.

Al voor de Tweede Wereldoorlog profileerden Nederlandse kinderboekenschrijvers zich in het buitenland. Johan Fabricius verscheen in het Bulgaars, Nienke van Hichtum in het Deens, W.G. van de Hulst zelfs in Esperanto. Joh. H. Been, bekend van Paddeltje, werd al in 1903 in het Engels vertaald: The History of a Dutch Boy Witkop.

Zoveel wapenfeiten zouden bijna het gejubel om de recente internationale doorbraak van de Nederlandse literatuur doen verstommen. Annelies Fontijne, van het Nederlands Literair Produktie- en Vertalingenfonds: 'Die reacties vorig jaar in Frankfurt waren een beetje overdreven. Wij dachten dat we eindelijk ontdekt waren. Maar vertalingen zijn, in kinderboekenland, al sinds jaar en dag vanzelfsprekend. Prentenboeken worden in coproduktie gemaakt. Buitenlandse uitgevers zijn goed op de hoogte van de Nederlandse kinderboekenfondsen. De contacten bestaan al zo lang en zijn vaak zo intensief dat wij, anders dan bij de literatuur voor volwassenen, vooral ondersteunend optreden.'

Het Produktie- en Vertalingenfonds stelt informatiemappen samen over auteurs die, naar de mening van een onafhankelijke commissie, een grotere belangstelling in het buitenland verdienen. Als er met buitenlandse uitgevers concrete afspraken zijn gemaakt, draagt het fonds eventueel bij in de vertaalkosten. Fontijne: 'Vooral Duitse uitgevers klampen me geregeld aan - die auteur is nèt door een ander ingepikt, heb je in godsnaam nog iets?'

Jaarlijks worden zo'n zestig Nederlandse kinderboeken in het Duits vertaald. Friedbert Stohner, van Carl Hanser Verlag, de uitgever van onder anderen Harry Mulisch en binnenkort ook Adriaan van Dis: 'Altijd benieuwd naar wat de buurman doet.'

In de stand van Querido veert hij op als hem een prentenboek wordt getoond waarin kinderen, op aanwijzingen van de illustrator, mogen scheuren. 'Moet ik dè aan Duitse ouders verkopen? Man, je weet niet waar je het over hebt'

Stohner introduceerde in Duitsland schrijvers als Burny Bos, Guus Kuijer en Anke de Vries. Binnenkort verschijnen bij Hanser Verlag de boeken van Toon Tellegen. Mijn vader, een coproduktie van Querido en Hanser Verlag, met tekeningen van de Duitse illustratrice Rotraut Susanne Berner, komt begin mei in Nederland èn Duitsland op de markt. 'Tellegen is een van de weinige auteurs die werkelijk schrijven kunnen zoals kinderen denken. Hij heeft geen last van die losse, zogenaamd geestige kinderboekentoon. Zit niet op de knieën. Hij ziet kinderen als kleine nachdenkliche wezens. Ik ben benieuwd hoe ze straks op Mein Vater zullen reageren. Ik heb goede hoop.'

Hij noemt de eigenschappen van de Nederlandse jeugdliteratuur van de laatste vijftien jaar: vernieuwend, experimenteel, moedig, en - anders dan in Duitse kinderboeken - zonder duidelijke pedagogisch-moralistische vraagstelling. Carl Hafström, van het Zweedse Berghs Förlag, valt hem bij: 'Nederlandse kinderboeken zijn onconventioneel en presenteren een onbevangen, open blik op het leven. Onze boeken zijn met die van jullie verwant. Sinds het begin van de jaren zeventig schrijven Zweedse auteurs vrijmoedig over onderwerpen als de dood en seksualiteit. Niets is verboden. Het jeugdboek heeft zich steeds meer ontwikkeld tot een boek voor alle leeftijden. Zoals het hoort bij goede literatuur.'

Berghs Förlag publiceerde werk van Terlouw, Kuijer en Joke van Leeuwen (Bobbels hemliga plan). Van Margriet Heymans verscheen Älskling, gulledocka, de Zweedse vertaling van Lieveling, boterbloem. 'Een tamelijk complex boek, inderdaad. Geeft niet: laat de discussies maar ontstaan. Stilte is de grootste vijand.'

Hij noemt Het politiek-boek dat hij die ochtend in de stand van uitgeverij Ploegsma zag liggen. 'Toch een geweldig plan om een boek voor kinderen te maken over de binnenlandse politiek? Ik ga dat idee meteen adopteren. WÄ kwamen op school nooit verder dan Napoleon.'

ZODRA HET Nederlandse kinderboek ter sprake komt, roepen buitenlandse uitgevers, nog voor er een vraag is gesteld, hoe vooruitstrevend het is. Geen gemoraliseer, geen getob om de tere kinderziel, maar humor als wapen, en een voorkeur voor absurditeiten. Soms gaan kinderboekenschrijvers daarin iets te ver: met groot plezier vertellen Nederlandse uitgevers hoe hypocriet de reacties uit het buitenland kunnen zijn.

Velthuijs' Kikker is verliefd was voor het Zwitsere Nord-Süd Verlag te filosofisch en te schokkend voor kleine kinderen, die - zo werd verondersteld - zelf nooit verliefd zijn. En een Amerikaanse uitgever kocht de rechten van een Lemniscaat-prentenboek pas toen illustratrice Noni Lichtveld haar tekeningen, op verzoek, had gekuist. Het blote prinsesje aan de waterkant moest behalve een onderbroekje beslist ook een bovenstukje dragen. De Nederlandse uitgever: 'Het bloot zou niet functioneel zijn. Ze zijn er soms roomser dan de paus.'

Janice Thompson van het Londense Faber & Faber verkeert niet in dezelfde comfortabele positie als haar Amerikaanse collega. Ze beschikt simpelweg niet over de financiële middelen om de buitenlandse prentenboeken uit te geven die haar in vervoering brengen. 'De Britten houden niet van boeken van auteurs van wie ze de namen niet kunnen uitspreken. Als ik per jaar vijftien boeken uitgeef, zit daar in het beste geval één vertaling bij. Een ander probleem is dat wij, anders dan jullie, zo weinig talen kennen. Hoe kunnen we weten wat interessant is?'

De informatiemappen van het Nederlands Literair Produktie- en Vertalingenfonds bevatten, ter introductie, vertaalde fragmenten van nog niet eerder in het buitenland gepubliceerd werk van Nederlandse schrijvers. Annelies Fontijne: 'Uitgevers slaken een zucht van verlichting dat ze eindelijk eens iets kunnen lezen.' Thompson: 'Een prachtig initiatief, maar ik wil het héle boek begrijpen.'

Haar grote droom is een internationale vertalersprijs, zodat Engelse uitgevers zonder al te veel moeite in aanraking zouden kunnen komen met vertaalde buitenlandse literatuur. 'Engeland is een deel van Europa, of we 't nou willen of niet. Als kind las ik zelf altijd verhalen uit landen waar ik nog nooit geweest was. Heel zinvol. Het alternatief is de televisie. Maar je beeldvorming zal toch maar worden bepaald door het Eurovisie Songfestival! Daar word je geen steek wijzer van.'

Bij Faber & Faber verscheen onder meer Annelie in the Depths of the Night van Imme Dros. 'Zelden een boek gele zen dat zo verbeeldingrijk en origi neel angsten en onzekerheden be schrijft. Het kreeg in Engeland prachtige kritieken, maar het ver koopt slecht. Dat is heel frustrerend. Maar ik moet er niet aan denken dat je helemaal geen risico's meer neemt. Het is te makkelijk om alleen voor makkelijke boeken te kiezen.'

Christine Baker van Gallimard Jeunesse kent hetzelfde probleem, al zijn, zegt ze, buitenlandse namen voor de Fransen niet zo'n obsessie als voor deBritten. L'étrange voyage de Sophie(Kleine Sofie en Lange Wapper) van Els Pelgrom werd door de Franse pers bejubeld, maar het is in zijn serie een van de slechtst lopende titels. 'Toch zal ik het werk van Pelgrom blijven uitge ven. Ik ben verliefd op haar verhalen. Ze is een van de grootste hedendaagse Eu ropese jeugdboekenauteurs. Er is geen Franse schrijver die haar niveau haalt. Het dra ma schuilt bij haar niet in grote gebeurtenissen, maar in de subtiele, en liefdevolle, beschrijving van gevoelens die bij vriendschap een rol spelen.' Deze week werd bekend dat Pelgrom de Theo Thijssen-prijs krijgt, de driejaarlijkse staatsprijs voor kinder- en jeugdliteratuur.

Zij is een van Nederlands meest vertaalde jeugdboekenschrijvers. De kinderen van het achtste woud werd in Bologna aan de Spaanse uitgeverij Edebé verkocht. Maar voor Pelgrom's jongere roman De eikelvreters, die in Andalusië speelt, bestaat in Spanje geen belangstelling. Maria Jesús Gil, van SM Ediciones: 'Dat kan ik hier niet verkopen. Te nadrukkelijk een Spaans onderwerp. Vergelijk het met een Amerikaan die een roman over Amsterdam publiceert.'

SM Ediciones geeft, met groot succes, de Lemniscaat-auteurs Jan Terlouw, Anke de Vries en Thea Beckman uit. Cruzade en 'Jeans' (Kruistocht in spijkerbroek) is, twaalf jaar nadat het in Spanje op de markt werd gebracht, nog altijd het op één na best verkochte boek uit een reeks van 128 titels. Gil: 'Bijna alle Nederlandse jeugdromans, vooral de historische, zijn bestsellers. Ze zijn succesvoller dan vergelijkbare boeken uit Zweden en Duitsland. Op school worden ze door de leraren aangeprezen en zijn ze onderdeel van de lesstof.'

Sinds een jaar of tien schrijven steeds meer Spaanse auteurs kinderboeken. 'Vroeger kwam 80 procent van de boeken uit het buitenland, nu is de verhouding fifty-fifty. Landen als Nederland, waar de kinderliteratuur een lange traditie heeft, zijn van invloed geweest op die ontwikkeling. Ik ben ervan overtuigd dat boeken als die van Beckman heel stimulerend en inspirerend zijn geweest voor onze schrijvers.'

TERWIJL Duitsland en de Scandinavische landen al vele decennia grote interesse tonen voor de Nederlandse kinder- en jeugdliteratuur, neemt de laatste jaren ook de belangstelling uit Zuid-Europa toe. Christine Baker: 'De populariteit van de wat gedurfde, risicorijke, en enigszins filosofische kinderboeken wordt in Frankrijk steeds groter.' Laura Draghi, vertaalster voor de Italiaanse uitgeverij Salani: 'In de jaren zeventig was er in Italië een soort boom van de meest idiote boeken. Dat is gelukkig veranderd. Er is minder geld, er moet dus beter gekozen worden, en dan ligt het voor de hand dat je je ook op buitenlandse auteurs richt. Want in Italië hebben we op het moment niet zoveel goede kinderboekenschrijvers.'

0A AN Draghi zal het niet liggen. Ze verhaalt uitgebreid over haar verdiensten voor de Nederlandse jeugdliteratuur. Ze vertelt hoe ze, met eindeloos veel geduld, en zonder de hulp van een Italiaans-Nederlandse Van Dale, boeken van Trude de Jong en Guus Kuijer heeft vertaald. Zonder haar inbreng waren Lolalorsa en L'isola due gambi er nooit gekomen.

Het beleid van Salani is inmiddels niet langer gebaseerd op incidentele suggesties van de vertaalster. De uitgeverij heeft, net als andere Italiaanse en buitenlandse uitgeverijen, Nederlandse kinderboeken op systematische wijze opgenomen in series met een duidelijk omschreven doelgroep. Laura Draghi: 'Ik heb ze nog wel Beestachtig van Rindert Kromhout aangeraden. Het is een heel gemeen verhaal, te leuk om te laten liggen.'

De boeken van de Vlaamse schrijver Bart Moeyaert zijn nog niet in het Italiaans verschenen. Wel is de in België veelvuldig bekroonde auteur inmiddels in het Duits vertaald en werden zijn boeken ook in Nederland door de critici warm onthaald. De schrijver is goed op de hoogte van de fondsen van Nederlandse kinderboekenuitgevers. Ze spreekt met respect over de tekeningen van Harriët van Reek en Harrie Geelen. 'Die agressieve computer-illustraties in Juffrouw Kachel zijn een mooi voorbeeld van hoe ver Nederland kan gaan. Heel gedurfd. Je zét dat Geelen heeft gedacht: ik maak wat é mooi vind, wat kinderen ervan zeggen zal me voorlopig een zorg zijn. Voor zo'n houding niets dan applaus.'

Nederlandse kinderboeken beschikken, zegt Moeyaert, over meer branie dan boeken uit andere landen. 'Mede dank zij jullie zijn schrijvers in Vlaanderen wakker geworden en hebben ze hun stijl aangepast. Maar die invloed gaat alleen uit van de Nederlandse boeken die tot de literaire toplaag behoren, werk van bijvoorbeeld Joke van Leeuwen, Imme Dros en Wim Hofman. Er verschijnt bij jullie ook een hoop braafs.' Het afgelopen jaar zijn in Nederland zelfs weinig opvallende boeken gepubliceerd, vindt hij. 'Ik hoor ook van Nederlandse uitgevers dat er een stilte is ingetreden. Ik denk dat het nu ònze beurt is.'

Hij noemt namen van Vlaamse illustratoren die sinds kort van zich doen spreken. 'Je moet niet doen of het allemaal alleen maar in Nederland gebeurt. Dat je zo vernieuwend bent moet elk jaar opnieuw bewezen worden. Soms denk je dat Nederland stevig bezig is met bevreemdende boeken en dan blijkt het om niet meer dan toevalstreffers te gaan. De basis moet goed zijn. Als op termijn zou blijken dat er maar een of twee uitgeverijen zijn die van alles durven, valt het met die vernieuwing wel mee.'

Dicht bij de verzamelde Vlaamse uitgevers huist een uitgever uit Bombay. Op de schappen in zijn stand schittert het klatergoud. Stickerboeken, legpuzzels en Keep Busy Books. Op hem maakt de reputatie van het Nederlandse kinderboek geen indruk. 'Nederlands? Bestaan daar boeken in? En versjes? Wij willen alleen kinderversjes.'Cornald Maas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden