Altijd atheïst gebleven

Met ‘lui die gespecialiseerd zijn in het compromis’ heeft Christopher Hitchens weinig op. Hij is van de controverse. Vóór Ayaan, tegen de Hollandse benepenheid....

Bij herhaling schrijft Christopher Hitchens (58) in zijn nieuwste boek God is niet groot over zijn verlangen om als atheïst gerespecteerd te worden, dat wil zeggen: niet door allerlei zeloten te worden lastiggevallen.

Waarom zou dit niet wederzijds gelden, waarom laat hij de gelovigen niet in hun gelukzalige onnozelheid? Hitchens: ‘Omdat ik het niet kan verdragen. Ik kan niet verdragen dat iemand op zijn sterfbed zegt: guttegut, nu ga ik dood, maar gelukkig zie ik zo meteen aan de andere kant tante Gladys. O, wat een arme sukkel, denk ik dan. Ik kan het niet laten zo iemand te minachten. Zulke mensen verdienen het niet om een verstand te hebben.’

Waarom de strijd zo scherp gevoerd? Voor velen is religie troost in bange tijden; voelt hij niet met hen mee? ‘Jawel, ik voel met hen mee. Ik heb medelijden met ze. Of beter: ik kijk op ze neer.

‘In de christelijke kerken wordt vaak over de gelovigen gesproken als een kudde. Dat zegt al genoeg, denk je niet. Het zijn schapen.’

Hij is een kleine, stevige vijftiger, met een blozend gezicht. Een spijkerbroek en een hemd waarvan misschien iets te veel knopen openstaan. Zo op het oog niet het prototype van de intellectueel.

In de VS geldt hij als een geweldige columnist en literair criticus, met een encyclopedische kennis, geestig, flamboyant en altijd op zoek naar de controverse en de polemiek. Hij schrijft voor The New York Times, voor The Atlantic Monthly, voor Vanity Fair en nog een handvol prominente periodieken.

Hij is een wonderlijke vogel. Hij koestert een gepassioneerde verachting voor tamelijk veel publieke figuren. Bill Clinton springt eruit. No One Left to Lie to is de veelzeggende titel van een boekje dat hij in 1999 schreef over de populaire oud-president als pathologische leugenaar. Henri Kissinger mag hij graag neerzetten als een regelrechte oorlogsmisdadiger.

Hitchens heeft altijd de indruk van intellectuele onafhankelijkheid kunnen behouden, maar hij kan nietsontziend partij kiezen, en daarop terugkomen. Atheïst is hij altijd gebleven; hij was het al toen hij 8 jaar was. Dat is de verdienste van mevrouw Jean Watts, zijn schooljuf.

Ze legde de klas uit hoe genereus God is. Waarom bijvoorbeeld had Hij de bomen en het gras groen gemaakt? Juist, omdat die kleur het rustigst is voor onze ogen. Stel je voor dat de vegetatie paars zou zijn of oranje. Afschuwelijk! Hitchens: ‘Dacht ze soms dat ik achterlijk was?’

In zijn Britse jaren – hij is in 1949 geboren als Engelsman – beleed hij het trotskisme. Toen in 1989 zijn vriend Salman Rushdie van ayatollah Khomeini de doodsvloek kreeg, stak hij in één keer over naar de strijd tegen het ‘islamfascisme’. De oorlog die Bush in 2003 begon in Irak was een goede zaak. Hij steunt de interventie nog steeds.

Vandaar dat het voor hem straks bij de presidentsverkiezingen ‘erg moelijk zal worden op een andere kandidaat dan McCain te stemmen’. Die McCain zegt ronduit: als we nog honderd jaar in Irak moeten blijven, zijn we nog honderd jaar in Irak. Kijk, dat is karakter.

Hitchens: ‘Niemand mag vergeten dat McCain als een van de weinige Republikeinen in opstand is gekomen tegen de folterpraktijken van de regering-Bush. Hij deugt.’

Toevallig werkt Hitchens deze weken aan een groot stuk voor Vanity Fair over de Amerikaanse ondervragingsmethoden van politieke gevangenen. Hitchens: ‘Ik wil een schijnverdrinking ondergaan.’ Het komt eruit met grote ernst en zo bedoelt hij het ook.

‘Mijn dokters zeggen: doe het alsjeblieft niet. Het is heel gevaarlijk. Ze kunnen niet garanderen dat ik het overleef. Het verhaal dat het alleen maar gesimuleerde verdrinking is, klopt niet. Ik heb met de vent gesproken die voor de special forces de leiding had over deze techniek. Ook hij zei me: weet waaraan je begint, in een tel kun je dood zijn.’

Wat wil hij bewijzen? ‘O, het is journalistieke sensatiezucht. Iedereen kan een verhaal schrijven over schijnverdrinking; er zijn er niet veel die erover kunnen schrijven uit eigen ervaring. Ik ben nieuwsgierig, dat ook. Ik ben heel nieuwsgierig.’

Zijn boek God is not great, over ‘hoe religie alles vergiftigt’, was vorig jaar in Amerika een bestseller. Hij heeft een maandenlange tournee gemaakt om het te promoten. Nu verschijnen vertalingen in Europa. Weer een tournee. Weer die vragen. Het mag ook wel eens over de nieuwe vrouw van Sarkozy gaan.

Hij heeft sowieso een goeie indruk van de Franse president, en al helemaal van diens vrouw. ‘Nee, jaloers ben ik niet. Weet je wanneer ik jaloers zou zijn? Als hij Ayaan had getrouwd.’

Er is koffie. Nee, geen suiker. ‘Een van de twee slechte gewoonten die ik achter me heb.’ Roken is die andere. Hij is vier maanden geleden gestopt en hij voelt zich nog altijd even beroerd. ‘Ik rookte zoveel als ik kon. Ik rookte zoveel dat ik dacht dat ik er stapelgek van werd.’ De drank heeft hij in ere gehouden. ‘Ik kan een muilezel onder tafel zuipen’, heeft hij eerder laten noteren.

Het is niet zijn eerste bezoek aan Amsterdam. Wel was het voor de eerste keer dat hij naar de Joods-Portugese synagoge is geweest aan het Jonas Daniël Meijerplein. Hij wilde de plek zien waar de ouderlingen in 1656 de verlichte denker Baruch Spinoza de banvloek oplegden – zoals Joshua in het Oude Testament Jericho vervloekte.

Spinoza is een van zijn helden. ‘In het filosofische debat in Amerika wordt in toenemende mate Spinoza als de echte oorspronkelijke denker van de Verlichting beschouwd, meer dan Descartes.’

Zijn Nederlandse held van nu is Ayaan. ‘Nederlanders willen niet lastiggevallen worden, willen een rustig leventje. Daarom ook hebben jullie haar verstoten en nu betalen jullie daarvoor een hoge prijs. Jullie krijgen dankzij de Franse tussenkomst uitgerekend niet wat jullie wilden, dat rustige leventje.’

De Britten, het volk van zijn herkomst, zijn ook lafbekken. Die Rowan Williams, die aartsbisschop van Canterbury, die gezegd heeft dat de sharia, de islamistische wet, deel moet gaan uitmaken van het Britse rechtssysteem – domme hogepriester van een uitgemergelde kerk.

Wat de Fransen nu doen, zien of ze Ayaan een staatsburgerschap kunnen bezorgen, dat is pas karakter. Je moet het serieus nemen, zegt hij. Bernard-Henri Lévy zit erachter. Hij kent hem, hij is een goede vriend. Hitchens weet ook wel dat er mensen zijn die Lévy een showbink en een praatjesmaker vinden. Hij is zo vrij dat een slagje anders te zien, vergis je niet, BHL heeft invloed.

‘Als het waar is dat Frankrijk een soort safe haven moet worden voor iedereen die wordt bedreigd door de islam, dan staat dat land weer midden in de traditie van de déclaration des droits de l’homme. En dan staan wij buitenstaanders allemaal te kijk.’

Ayaan kent hij allang, al een jaar of zes. Hij ontmoette haar op een conferentie in Stockholm en hij was direct onder de indruk, van haar persoonlijkheid en haar kennis van het Engels. ‘Zonder die taalvaardigheid in het Engels was ze nooit zover gekomen.

‘Toen ik haar ontmoette, had ik voor mijzelf al vastgesteld dat ik niks moet hebben van de links-liberale capitulatie voor de islam en ik zag gelijk dat zij heel belangrijk kon worden in de tegenbeweging.’

Capitulatie? Jawel, ‘links geeft toe om twee redenen: uit masochisme en, nog een tikkeltje cynischer, om een nieuw electoraat aan te boren onder moslims.’

Is het optreden van Hirsi Ali effectief? Ze verklaart de islam voor achterlijk en lijkt zich niet te bekommeren om de polarisatie die het gevolg is. Hitchens: ‘I like that. Luister, zij is de oorlog niet begonnen. Zij is nu twee keer verjaagd. Eerst in Somalië en nu, op een ongelofelijk laag niveau dat iedereen heeft verbijsterd, hier in dit land. Om de haat die haar tegemoet komt op één lijn te plaatsen met de strijdwijze die zij hanteert, is vals.

‘Heel veel mensen ontkennen domweg de dreiging. Hoeveel liever heb ik iemand die zegt: weet wel, als er oorlog van komt, ga ik in het verzet. Dat ze hier verstoten wordt, komt voort uit het schuldgevoel van al die mensen die weten dat ze nimmer zo dapper zullen zijn als zij.

‘We zullen nooit een tekort hebben aan lui die gespecialiseerd zijn in het compromis. Dat zijn mijn vrienden niet. Ik geef de voorkeur aan mensen die specialist zijn in zaken van beginselen.’

Hij herinnert zich dat toen hij Ayaan Hirsi Ali voor het eerst ontmoette, zij zich nog een liberale moslim noemde. Toen ze in Washington ging wonen, twee jaar geleden, hadden ze een lunchafspraak. ‘Het zal je deugd doen’, had ze gezegd, ‘dat ik intussen een atheïst ben geworden.’ ‘Gefeliciteerd’, had hij geantwoord. En ook nog: ‘Mazzeltof.’ Hitchens: ‘En in prachtig Engels verklaarde zij haar stap: ‘Atheïst zijn is een positie die de geringste mate van cognitieve dissonantie veroorzaakt’.’

Zo zijn we toch nog bij ons onderwerp, we zijn bij God. Het boek van Hitchens is een pleidooi voor scepsis en twijfel, een houding die ‘veel gezonder’ is dan het geloof in dogma’s.

Waarom schrijft iemand een boek over zo’n onderwerp? De heidenen staan al aan zijn kant en de gelovigen zullen hem voorhouden dat het ontbreken van twijfel nu juist de genade is van hun geloof. Wie wil hij bereiken?

Hitchens: ‘Atheïsten vormen de snelst groeiende bevolkingsgroep in de VS. We zijn het culturele klimaat in de VS aan het veranderen. Serieus. Dat verdient morele steun, dacht ik. Er was een tweede doelgroep voor wie ik schreef: de tegenstanders, zij die geloven. Ik wilde een boek maken waar ze niet omheen kunnen. Ik wilde ze dwingen de handschoen op te nemen.’

Als een auteur in Amerika met een nieuw boek op toernee gaat, bezoekt hij de beschaafde wereld: Boston, Washington, New York, Chicago, LA, San Francisco, misschien Atlanta. Zo niet Hitchens. Hij zocht ze op in hun holen: Arkansas, Texas, North Carolina.

‘En ik zei erbij: ik wil niet in boekwinkels, ik wil naar kerken. Dat zal niet lukken, zei mijn uitgever. Toch moet het, zei ik. Het is gelukt. Hun kerken zaten vol. Het was buitengewoon confronterend. Dit was het boek dat ze moesten verslaan. Dit was hun nieuwe vijand. De eerste christelijke boeken die mijn boek moeten ontzenuwen, staan al op stapel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden