RECONSTRUCTIE

Alternatief voor het horrorviaduct kost Delft autonomie

Delft is blut. Wel een dure spoortunnel, maar geen huizen als financiering. Mogelijk komt de stad onder curatele. 'Delft heeft ongelofelijk veel pech gehad.'

Het betonnen viaduct dwars door het stadscentrum vanDelft wordt sinds deze week gesloopt. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Het betonnen viaduct dwars door het stadscentrum vanDelft wordt sinds deze week gesloopt.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Afgelopen maandagavond, in het historische stadhuis van Delft luisteren enkele raadsleden naar een betoog over puntschattingen en bandbreedtes, scopewijzigingen en beheersmaatregelen. Op de agenda staat de kwartaalrapportage over het nieuwe station, de spoortunnel, het stadskantoor: de Spoorzone. 'De business case ontwikkelt zich de goede kant op', zegt Isidoor Hermans, de directeur van het Ontwikkelingsbedrijf Spoorzone Delft. 'In de Coendersbuurt zijn de eerste 22 kavels verkocht. Dat geeft hoop voor de toekomst.'

Delft kan elk sprankje goed nieuws gebruiken, want het is somberheid troef. De stad kan haar financiële problemen niet meer alleen de baas: de gemeente werkt aan een aanvraag voor de artikel-12-status. Delft krijgt dan extra geld van het Rijk, maar verliest wel de financiële zelfstandigheid. 'Het is een van de scenario's', bevestigt wethouder Aletta Hekker (D66, financiën) donderdag. 'Het klinkt dramatisch en het heeft niet onze voorkeur.'

'Als de Spoorzone klaar is, hebben we 140 miljoen euro meer uitgegeven dan we in 2008 dachten', vult Lennart Harpe aan, de VVD-wehouder spoorzone en grondzaken. 'De rekening komt voor ons uit op 275 miljoen euro.' Hij tracht fors in de kosten te snijden. 'Maar de meevallers vallen niet uit de lucht.'

Het stadsbestuur werkt aan drie scenario's. Het eerste, de problemen zelf oplossen, levert waarschijnlijk te weinig op. Hekker: 'Als we nóg harder moeten bezuinigen, dan zetten we de bijl in de kennisstad Delft.'

Scenario 2, hulp vragen, is in volle gang. Rotterdam en Den Haag helpen Delft bij de gebiedsontwikkeling, er wordt onderhandeld met het ministerie van Infrastructuur over tragere afbetaling van de tunnel. Harpe: 'De gesprekken zijn constructief, maar een oplossing ligt niet direct op tafel.'

Dus rest het derde scenario: onder curatele van het Rijk.

Waarom moest die spoortunnel er zo nodig komen?

In Delft zijn ze het over één ding eens: de 2,3 kilometer lange tunnel is een verademing. Sinds een maand denderen er geen 350 treinen per etmaal meer over het foeilelijke viaduct. Het ondergrondse station wordt geprezen om zijn architectuur, het vijftig jaar oude viaduct wordt nu gesloopt.

Het gebied had er compleet anders kunnen uitzien als de Nederlandse Spoorwegen in 1988 zijn zin had gekregen. De NS wilde een dubbel viaduct aanleggen om het aantal sporen te vertweevoudigen. Delft was de 'flessenhals', want op het overige traject tussen Rotterdam en Den Haag waren al vier sporen.

Het dubbele viaduct werd in Delft 'de horrorvariant' genoemd. De stad begon een moeizame, jarenlange lobby voor een alternatief: een tunnel. In 1994 stelde Delft 100 miljoen gulden (45 miljoen euro) beschikbaar voor de tunnel.

'Dat besluit tekende de ingenieursmentaliteit van Delft', zegt Rik Grashoff, zelf aan de TU Delft afgestudeerd als civiel ingenieur. Tussen 1998 en 2006 was hij namens GroenLinks wethouder. In 2005 tekende hij namens Delft eindelijk de vuistdikke contracten met de toenmalige ministeries van VROM en van Verkeer en Waterstaat. Ondergronds een tunnel, station, fietsenstalling en parkeergarage. Bovengronds een stadskantoor, woningen, kantoren en een park.

Boet Delft nu voor de eigen grootheidswaanzin?

De deal die Grashoff in 2005 sloot, legde onverantwoorde risico's bij Delft, oordeelt Aad van Tongeren, van 1997 tot 2014 CDA-raadslid. 'Steen des aanstoots' was volgens hem artikel 4.4. van de Bestuurlijke Uitvoeringsovereenkomst, de BUOK: de bijdragen van de ministeries stonden vast, alle risico's waren voor Delft. 'Raar en ongebruikelijk, want dit is geen lokale tramlijn, maar landelijke infrastructuur. Er zat hoogmoed bij: Delft wilde de tunnel té graag en zou wel eens laten zien hoe goedkoop dat kon.'

Grashoff weerspreekt dat. 'Ten principale zou het risico inderdaad bij Delft liggen, maar er werd ook vastgelegd dat de tweede tunnelbuis kon worden afgeblazen indien de aanbesteding te duur uitviel.'

Bovendien was de financiering volgens hem gedekt: er werd ook een contract getekend met NS Vastgoed en Ballast Nedam voor 1.500 woningen op de Spoorzone. De grondverkoop zou Delft 78 miljoen euro opleveren. Grashoff, wethouder tot 2006: 'Niemand kon destijds de economische crisis van 2008 voorzien. Toen is het contract met de projectontwikkelaars heronderhandeld en uiteindelijk is het in 2012 ontbonden.'

Volgens Van Tongeren werden de critici weggehoond. 'We waren tegen de financiering, maar dat werd consequent uitgelegd alsof we tegen de tunnel waren. Er kwam een BV, het Ontwikkelingsbedrijf Spoorzone. De raad kreeg tot 2007 überhaupt geen inzicht in die BV, we moesten maar op de jaarrekening wachten.'

In 2008 bleek dat de risico's te groot waren. Er werd heronderhandeld met de ministeries. Delft moest weliswaar meer bijdragen, maar het risico ging naar het Rijk. De dekking bleef volgens Van Tongeren wankel. 'Zo werd er berekend hoeveel huizen er zouden komen. De later te innen ozb werd al te gelde gemaakt.'

Een beetje stad kan toch wel wat tegenvallers opvangen?

Dat had misschien gekund als de Spoorzone het enige hoofdpijndossier was geweest. Ook aan de Harnaschpolder dacht Delft goed te verdienen aan grond voor woningen en bedrijven. Vorige week schreef Delft opnieuw 11,8 miljoen euro af op grondexploitaties.

Delft wordt ook benadeeld door de nieuwe verdeelsleutel van het Gemeentefonds. Zo wordt het aantal studentenwoningen anders gedefinieerd in de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG). 'Dat alleen al scheelt ons 1,5- tot 2 miljoen euro per jaar', aldus wethouder Hekker.

Op wie wordt al die financiële ellende afgewenteld?

Delft, je zal er maar wonen. De lokale belastingen zijn gestegen, kinderboerderijen, waterspeeltuinen en natuureducatie zijn van de hand gedaan. Acht buurthuizen zijn gesloten. Gistermiddag werd nog de verzelfstandiging van zwembad Kerkpolder aangekondigd: beheer en exploitatie ervan ziet de gemeente niet langer als kerntaak. De organisatie moet afslanken en wil alleen nog de 'regie' voeren. In acht jaar wordt het aantal ambtenaren bijna gehalveerd.

Ook is er fors minder subsidie voor muziek- en danslessen op de Vrije Akademie (VAK): wie een instrument wil leren bespelen, zal zelf dieper in de buidel moeten tasten. VAK moet bovendien intrekken bij DOK, de bibliotheek. Die moet daarvoor 1.000 van de 4.000 vierkante meter inleveren.

'We gaan ons richten op jeugd tot 14 jaar', zegt directeur Margot Nicolaes van DOK. 'Dat betekent: een beperkter boekenaanbod voor senioren en geen speciale activiteiten meer voor die groep. Ook gaan we de kunstuitleen verliezen. Natuurlijk doet dat pijn, maar we geven de euro's wel effectiever uit.'

Nicolaes voert de tweede bezuinigingsronde door sinds 2012. Ze wil wel graag snel van de gemeenteraad weten of die akkoord gaat met de maatregelen om de bezuinigingen te halen. 'Wij zitten in de meewerkmodus, sterker nog, we zien kansen, maar ik hoop dat we voor de zomer weten of de raad ons plan goed vindt. Het gaat frustrerend traag.'

DOK, de bibliotheek, moet opnieuw fors bezuinigen. De focus komt te liggen op jeugd tot 14 jaar. Ook trekt de Vrije Academie (VAK) in. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
DOK, de bibliotheek, moet opnieuw fors bezuinigen. De focus komt te liggen op jeugd tot 14 jaar. Ook trekt de Vrije Academie (VAK) in.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Hoe zit het met het imago van Delft?

Het gaat voormalig CDA-raadslid Aad van Tongeren aan het hart dat de stad 'zo aan het afglijden is'. 'Ik heb in 17 jaar ook niet het verschil kunnen maken. En er is weinig ruimte voor afwijkende geluiden. Delftse wethouders willen niet onderdoen voor hun Rotterdamse en Haagse collega's.'

Een raadsenquête moet de onderste steen boven krijgen. Oud-wethouder Rik Grashoff wil er graag zijn beleid verdedigen. Hij heeft nog steeds 'het volste vertrouwen' in de ontwikkeling van de Spoorzone. 'Dat er zeperds zitten in de grondexploitatie is een feit, maar die huizen gaan er komen. De financiële problemen nu zijn pijnlijk, maar destijds stonden alle seinen op groen. Delft heeft onvoorstelbaar veel pech gehad. Ik ben niet jaloers op mijn opvolgers.'

Van preventief toezicht tot artikel-12-gemeente

Delft staat sinds december onder preventief toezicht van de provincie Zuid-Holland, omdat de gemeente geen sluitende begroting heeft gemaakt. In de collegeperiode 2010-2014 heeftDelft 57 miljoen euro bezuinigd, 20procent van de begroting. Vanaf 2014 moest er eigenlijk nog eens 18 miljoen worden bespaard, maar het college kwam niet verder dan 12miljoen euro. Inmiddels zijn er nog meer tegenvallers bijgekomen.

Delft overweegt per 2016 de 'artikel 12-status' aan te vragen. De stad krijgt dan extra geld uit het Gemeentefonds, maar staat wel onder curatele van het ministerie vanBinnenlandse Zaken.

'Indien Delft artikel-12 gemeente wordt, dan geeft het een deel van haar zelfstandige besluitvorming uit handen', aldus een woordvoerder van het ministerie. 'Alle nieuwe en oude uitgaven worden tegen het licht gehouden om de gemeente weer financieel gezond te maken. Dit gaat in overleg met de inspecteur van het ministerie, gemeente en provincie.'

Zuid-Holland maakt op dit moment een begrotingsscan van Delft, zegt een woordvoerster van de provincie. 'We kijken ook in hoeverre de gemeente zou kunnen voldoen aan de toelatingseisen van artikel 12. Delft moet die aanvraag zelf doen.'

Landelijk staan nu 16 gemeenten onder financieel preventief toezicht van hun provincie. Drie zijn ook artikel 12-gemeente: Ten Boer, Muiden en Vlissingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden