Alternatief ambacht

Geen nieuwe producten maken, maar een nieuw productieproces laten zien, dat wilden de ontwerpers van 'The Machine'. Met als bijzonder hulpmiddel: de 3D-printer.

Aan het begin van een 6 meter lange timmertafel staat een massief blok van piepschuim. Met drevels, freesbeitels en boorkoppen kan hier een vorm worden gemaakt. Een halve meter verderop staat op de tafel een klein laboratorium waar vloeibare kunststof wordt gemengd met kleurpigment. Deze biologisch afbreekbare kunststof wordt in het gat in het piepschuim blok gegoten. Weer een halve meter verder kan deze mal worden gefixeerd in een soort vliegwiel; door met de hand aan een ketting te draaien, roteert de mal om zijn as en verdeelt de kunststof zich gelijkmatig. Als de kunststof is gestold, heeft zich een vaas of een schaal gevormd, al naar gelang de vorm die in het piepschuim is geboord, gefreesd of gevijld.


Het is een nogal omslachtige manier van produceren die de jonge ontwerpers Thomas Vailly en Itay Ohaly hebben uitgedacht. In fabrieken over de hele wereld worden vazen, schalen maar ook stoelen en tal van andere meubels vervaardigd met deze rotatiegiettechniek. Waarom dan opnieuw het wiel uitvinden, wat het duo Vailly/Ohaly heeft gedaan met haar zelfgebouwde lopende band die aan elkaar hangt van spijkers en latjeshout.


'We willen laten zien hoe al die gebruiksvoorwerpen waarmee we worden overspoeld nu eigenlijk worden gemaakt', legt de Israëlische Itay Ohaly uit. 'Consumenten zijn vervreemd van het productieproces. Door deze onwetendheid voelen ze ook geen band meer met hun spullen.'


Met de productielijn The Creative Factory wil het duo Vailly/Ohaly een alternatief bieden voor de massaproductie van weggooispullen. 'Elk product dat wij maken is uniek. Consumenten kunnen ook met de boormachine aan de slag en zo de mal en uiteindelijk ook de vaas of schaal zelf vormgeven. Een zelfgemaakt product gooi je niet zo snel weg.'


De lopende band van het duo Vailly/Ohaly is onderdeel van de expositie The Machine in het cultureel centrum C-mine, een voormalig mijncomplex in Genk in Belgisch Limburg. Te zien zijn een tiental zelfgebouwde productie-units van jonge ontwerpers. De variatie in de machines is groot. De Duitse Christian Fiebig gebruikt hightech software die handmatige productie met een camera registreert en waar nodig corrigeert met aanwijzingen. De Belgische ontwerper Thomas Maincent buigt zich juist over natuurlijke processen: zijn Spider Farm is een fabriekje waarin zijde wordt geproduceerd door spinnen. Maar wat alle ontwerpers op The Machine gemeen hebben, is dat ze geen nieuwe producten bedenken, maar nieuwe manieren van produceren.


De samensteller van de expositie, de Belgische designcriticus Jan Boelen, bewijst met The Machine de tijdgeest goed aan te voelen. De belangrijkste designprijzen worden momenteel gewonnen door vernuftige productiesystemen van jonge ontwerpers. Dirk van der Kooij won een Dutch Design Award met een robotarm uit een Chinese fabriek die hij eigenhandig ombouwde tot een reusachtige 3D-printer. Jolán van der Wiel won afgelopen week de DMY Award op het gelijknamige designfestival in Berlijn.


In een metalen mal vermengt Van der Wiel siliconenmengsel met ijzervijzel, waarna hij met drie magneten de vloeistof in een straal omhoog trekt. Wanneer de siliconen zijn gestold, heeft zich een krukje gevormd met drie grillige poten. De Designtalent of the Year Award van Art Basel/Design Miami wordt volgende week uitgereikt aan de Duitser Markus Kayser, die woestijnzand versmelt tot producten met een zelfgebouwde laserprinter op zonne-energie.


De duurzame voordelen van deze kleinschalige productie zijn evident: de transport- en energiekosten zijn lager, want de productie en afzetmarkt bevinden zich veelal op dezelfde plek. Omdat vraag en aanbod in balans zijn, is overproductie uitgesloten. De mogelijkheden van kleinschalige productie werden de afgelopen jaren al verkend door samenwerking met ambachtslieden. Maar een realistisch alternatief voor massaproductie heeft de flirt met traditionele ambachten niet opgeleverd. De exclusieve pronkstukken die zo tot stand kwamen, bleven voorbehouden aan een kapitaalkrachtige elite. Daarbij kleefde aan veel van deze producten een zweem van nostalgie, en dan is het nog maar een kleine stap naar kitsch.


Exit ambacht dus.


Gelukkig heeft zich een nieuw alternatief aangediend voor massaproductie: de 3D-printer. Met dit apparaat kan de uniciteit van ambacht worden gecombineerd met de efficiëntie van seriematige productie. Een ontwerp kan op elke plek eindeloos worden gereproduceerd maar ook worden aangepast aan de wensen van de individuele consument.


Op de The Machine speelt de 3D-printer dan ook een dominante rol. Het Belgische duo Unfold heeft een rijdende productie-unit ontwikkeld. In een soort kiosk op wielen staat een 3D-scanner waarmee producten worden 'gelezen' en omgezet in een digitale tekening. Met een 3D-printer kan hiermee vervolgens eenvoudig een replica worden geprint van het gescande product. Een kapotte bril of schoenhak kan straks op elke straathoek worden gerepareerd.


De opgepoetste machinerie in de voormalige mijnschacht C-Mine vormt een passend decor voor de ingenieuze installaties van de hedendaagse ontwerpers. Het waren immers deze robuuste koolmachines die de katalysator waren voor de industriële revolutie en dus de eerste massaproductie. De komst van de 3D-printer luidt volgens sommigen niets minder dan een nieuwe post-industriële revolutie in. Dankzij de 3D-printer is de consument de nieuwe producent en de zolderkamer de nieuwe fabriek. Al is het nu nog vooral aandoenlijk om het houten skelet met piepschuim mallen en handzagen te zien staan tussen de metershoge stoomturbines.


Niet alle ontwerpers zijn positief over het reduceren van het productieproces tot een druk op de computerknop. De Haptic Intelligentsia van ontwerper Joong Han Lee is een 3D-printer waarvan de printspuit niet wordt gestuurd door de computer maar door een mensenhand.


Deze printspuit oogt als een soort lijmpistool waarmee de gebruiker de hoeveelheid kunststof kan doseren. Wel wordt de reikwijdte van de printspuit beperkt door de digitale ontwerptekening. Wordt de spuit bijvoorbeeld te veel naar rechts geduwd, dan botst deze als het ware tegen de virtuele wand van het nog te fabriceren object op.


Met zijn Haptic Intelligentsia wil de Zuid-Koreaanse ontwerper een brug slaan tussen ambachtelijke en digitale productie. 'Handwerk en 3D-printers zijn botsende werelden. Mijn printmachine is niet langer een doorgeefluik, maar gereedschap.'


De vazen en bekers die met deze printers worden vervaardigd hebben de aangename imperfectie van ambachtelijke productie. 'Ontwerpers en producenten worden verblind door de expressieve perfectie van de nieuwe digitale technieken. Maar de behoefte om iets met je handen te maken, is van alle tijden.'


The Machine. C-Mine in Genk. T/m 2 september 2012 the-machine.be


Belgisch Limburg


De Belgische provincie Limburg manifesteert zich nadrukkelijk met cultuur. Tegelijkertijd met de designexpositie The Machine wordt deze zomer op diverse locaties Manifesta 9 gehouden. Het industriële erfgoed van de mijnstreek Limburg speelt een grote rol in de programmering van de negende editie van deze reizende kunstbiënnale. Een meerjarig kunstproject in is PIT, waarbij architecten, ontwerpers en kunstenaars wordt gevraagd een werk te maken voor de openbare ruimte, dat reflecteert aan de religieuze, industriële of culturele historie van Vlaams Limburg. De doorzichtige kerk van architectenbureau Gijs van Vaerenberg geniet reeds cultstatus in architectuurkringen. Een route langs deze opmerkelijke landschapskunst is te downloaden van z33.be/over-pit.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden