ALTER EGO

JULI 1990. De Duitse kanselier Helmut Kohl en Sovjet-leider Michail Gorbatsjov hebben op de Kaukasus een akkoord gesloten over de hereniging van Duitsland....

Arie Elshout

Anderhalf jaar later verliest Gorbatsjov de macht. Van de ene op de andere dag laat Kohl niets meer van zich horen. Hij heeft te maken met nieuwe meesters in het Kremlin.

Kohl is geen heilige. Dat is hij ook nooit geweest. Toch brengt het koningsdrama dat zich nu in Duitsland voltrekt, velen in verlegenheid. De oud-kanselier, een jaar geleden door koningin Beatrix nog onderscheiden met het Grootkruis in de Orde van de Nederlandse Leeuw, is ontmaskerd als een man die jarenlang stelselmatig de wet heeft overtreden door er zwarte kassen op na te houden. Vergankelijk is de roem: in een paar weken tijd is Kohl van een gewaardeerd staatsman veranderd in een wraakzuchtige sjoemelaar, die zijn eigen partij kapot maakt.

De verwarring is groot. Al degenen die hem de afgelopen jaren hebben onderscheiden en geprezen, vragen zich af: zijn we naïef geweest in de bewondering die we voor Kohl koesterden? Moeten we beschaamd ons ongelijk bekennen?

Tot dusver heeft nog niemand dat gedaan. In de beoordeling van Kohl heeft zich een standaardformulering ontwikkeld die inhoudt dat er een strikt onderscheid moet worden gemaakt tussen de historische verdiensten van de Kanzler der Einheit enerzijds en de duistere zwart-geldpraktijken van de partijpoliticus anderzijds. Het is alsof men, te midden van de stroom onthullingen, een waterdicht schot probeert aan te brengen rond het monument-Kohl om te voorkomen dat het volledig van zijn voetstuk wordt geslagen.

Maar hoe houdbaar is die redenering? Valt de goede Kohl wel zo gemakkelijk te scheiden van de kwade Kohl? Mag men de eerste lauweren en de tweede negeren? Het kan, maar het is niet eenvoudig. Want bij Kohl is het positieve nauw verbonden met het negatieve. Sterker nog: datgene wat zijn opkomst bepaalde als staatsman, bepaalt nu zijn ondergang.

Als politicus behoorde Kohl tot de generatie die door de Koude oorlog gevormd werd. West-Duitsland was een frontlijnstaat, het communisme werd gezien als de grote vijand, Amerika was de onontbeerlijke beschermer.

Voor Kohl was trouw aan de Verenigde Staten een van zijn leidende principes. Die loyaliteit bleek van de beslissende betekenis na de val van de Muur. Ineens was er voor Bonn de verleiding om als prijs voor de vurig gewenste hereniging in te stemmen met Moskous aloude wens dat de Duitsers uit de NAVO zouden stappen en neutraal zouden worden. Kohl liet Gorbatsjov echter meteen weten dat daarover met hem niet te onderhandelen viel en dat het herenigde Duitsland lid moest blijven van de NAVO. Gorbatsjov accepteerde dit - tot grote opluchting van de VS en de Franse president Mitterrand.

Kohls minister van Buitenlandse Zaken, Genscher, had wellicht een andere keuze gemaakt, wat Europa in een crisis zou hebben gestort. Nu voltrok de Duitse eenwording zich vreedzaam en harmonieus, mede dankzij Kohls pertinente weigering de Atlantische banden los te laten.

Maar diezelfde door zijn Koude-Oorlogsdenken ingegeven onwrikbaarheid pakte negatief uit als het ging om zijn houding tegenover alles wat links was. Niet alleen de communisten, maar ook de sociaal-democraten van de SPD, beschouwde hij als zijn grote tegenstanders. In de strijd om de macht met deze binnenlandse 'vijanden' achtte de kanselier alle middelen geoorloofd, zoals het breken van de wet en het aanleggen van geheime 'oorlogskassen'.

Dit is niet een andere Kohl, een malicieus alter ego. Kohl is ondeelbaar. De goede en kwade Kohl vallen niet te scheiden, zij zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Wat betekent dat nu voor ons beeld van hem?

We zullen hem moeten beoordelen als machtspoliticus. Een die heel effectief was maar vuile handen maakte. Wat hij heeft misdaan, is in een democratie onaanvaardbaar en moet worden bestraft door politiek en rechter. Aan de geschiedenis is het om op de langere termijn het oordeel te vellen, en dat zal positief zijn door de manier waarop hij Duitsland herenigde en veilig inbedde in een verenigd Europa. Maar wie Kohl wil eren, zal voortaan ook zijn donkere kant voor zijn rekening moeten durven nemen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden