'Alsof ik zou zeggen dat alle Duitsers nazi's zijn'

Wat doet de aanslag op de kerstmarkt in Berlijn met het Duitse islamdebat? Bij de Sehitlik-moskee worden ze vooral moe van de 'stemmingmakerij tegen moslims'.

Moslims gaan in gebed in de Berlijnse Sehitlikmoskee.Beeld Fabian Brennecke

Voor de poort van de Berlijnse Sehitlik-moskee stond maandagmorgen opeens een kerstboom, met lampjes en ballen. 'Ach, daar konden we hier nog wel om glimlachen', zegt bestuurslid Süleyman Kücük. 'Toch aangenamer dan alle varkenskoppen die de afgelopen jaren op de binnenplaats werden gesmeten.'

Kücük registreert gelaten hoe de polarisatie in het Duitse islamdebat de afgelopen jaren toeneemt, zegt hij. Daarbij spelen islamitische terreuraanslagen zoals maandag op de kerstmarkt aan de Breitscheidplatz een grote rol. 'Daarom was onze imam gisteren ook bij de herdenkingsdienst in de Gedächtniskirche. Ieder mens dat hersenen heeft veroordeelt dit soort geweld.'

In Duitsland wonen naar schatting zo'n vier miljoen moslims - misschien nu wat meer, in verband met de vluchtelingen. Waar een scherp 'islamdebat' in Nederland al sinds 11 september en Pim Fortuyn een gegeven is, bestaat zo'n debat in Duitsland pas sinds 2014, de tijd dat de vluchtelingenaantallen begonnen te stijgen en de 'bezorgde burgers' van Pegida in Dresden demonstreerden.

Hoe explosief het debat inmiddels is, valt het best uit te leggen aan de hand van een voorbeeld. Bij Anne-Will, de zondagavondtalkshow van de ARD, schoof begin november een geheel gesluierde moslima aan om te praten over de vraag waarom meisjes naar Syrië afreizen.

Deze roemruchte 'Nikab Nora', een bekeerde Zwitserse, kreeg uitgebreid de gelegenheid om de vlucht naar het kalifaat van IS te verdedigen. Dat werd in brede kringen als een affront opgevat, niet in de laatste plaats door de andere moslim in de uitzending, 's lands bekendste radicaliseringsdeskundige Ahmad Mansour. Hij vond het 'reine oorlogspropaganda.'

Een van de kernvragen in het Duitse islamdebat is, net als in Nederland, de vraag of de islam in staat is zich van zijn radicale verschijningsvormen te ontdoen. Opvallend veel prominente Duitse moslims menen van niet, zoals de in Egypte geboren publicist en columnist voor Die Welt, Hamed Abdel-Samad. Hij staat onder permanente bewaking. Dat geldt ook voor Lamya Kaddor, volgens Der Spiegel 'de bekendste pleitbezorger van de gematigde islam in Duitsland'. In haar boeken predikt ze al jaren tegen radicale moslims. Maar toen ze in haar nieuwste boek voor het eerst ook de Duitsers bekritiseerde - ze zouden niet open staan voor integratie - werd ze met de dood bedreigd.

Turkse islam

Bij de Sehitlik-moskee is inmiddels het gebed van vier uur 's middags afgelopen. Naci Oruc en Sezgin Aksakal, twee Duits-Turkse ondernemers uit de buurt, beiden 48 jaar, steken buiten de poort meteen een sigaret op. Ze worden moe van wat ze 'stemmingmakerij tegen moslims' noemen. 'Het is alsof ik, zou zeggen dat alle Duitsers nazi's zijn', zegt Sezgin.

'Natuurlijk waren er altijd al islamcritici in Duitsland', zegt Bekim Agai, hoogleraar cultuur en maatschappij van de islam aan de universiteit van Frankfurt am Main. 'Ook was er geweld tegen Turkse gastarbeiders, maar dat kwam vooral uit extreem-rechtse milieus.' De huidige groep islamcritici is veel breder en diverser, zegt hij.

De islam in Duitsland was decennialang een synoniem voor de Turkse islam, beleden in de negenhonderd moskeeën van de koepelorganisatie Ditib, waarvan de Sehitlik-moskee er een is. Die Turkse islam is op dit moment onderhevig aan kritiek vanwege de nauwe banden met de AK-partij van Erdogan, maar als broeinesten van radicalisering zijn ze nooit gezien.

Die traditionele Turkse islam krijgt steeds meer concurrentie van wahabitische moskeeën, veel strenger in de leer en gefinancierd met geld uit de golfstaten. Deze moskeeën zijn in trek bij een deel van de 'nieuwe' migranten, vluchtelingen uit Arabische landen.

De rokende mannen, Sezgin en Oruc, vinden al dat gepraat over radicalisering overdreven. Tussen neus en lippen door houden ze de mogelijkheid open dat de aanslag in Berlijn een 'Amerikaans complot' was, 'net als 11 september'.

En op televisie, vindt Sezgin, krijgen mensen die moslims haten veel te veel ruimte. 'Ik ben een gewone Duitser, ik heb mijn werk, betaal belasting, heb Duitse vrienden. Alleen ik ga af en toe bidden. Als dat niet eens mag...'

Oruc zegt dat zijn gehoofddoekte vrouw en dochters vaker dan vroeger worden uitgescholden, of een middelvinger krijgen op straat.

Volgens hoogleraar Bekim Agai delen veel moslims deze gevoelens. 'Veel Duitse moslims gedragen zich op hun, gematigde geloof na, als Duitsers, stemmen op de grote volkspartijen.' Alleen als moslims zich misdragen, wordt dat gedrag als moslimgedrag waargenomen. 'Dat frustreert mensen heel erg.'

Als reactie op die frustratie trekken sommige, vooral oudere moslims, zich terug in hun privésfeer. Die hoor je niet, zegt Akai. De jongeren zoeken naar alternatieven, voor sommigen is dat terug verhuizen naar Turkije. 'Maar er is ook een groep die de vooroordelen waarmee ze zijn opgegroeid met trots gaan uitdragen en daarin gelijkgestemden zoeken: inderdaad de islam is niet democratisch. Die jongeren zijn vatbaar voor radicalisering.'

De kerstboom voor de moskee is inmiddels weg. Want, hoe mooi de lichtjes ook waren, het moskeebestuur vatte de boodschap hetzelfde op als die van een varkenskop: de islam hoort niet in Duitsland, een favoriete slogan van de AfD.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden