ESSAY

'Alsof ik de hand van Foleys beul boven mijn eigen schouder voelde'

Niet alleen het Midden-Oosten, ook Europa is een neerwaartse spiraal beland, betoogt politicoloog Jonathan Holslag. We zijn er niet in geslaagd kansen in de eigen regio en daarbuiten te scheppen. De beul staat naast hem, één hand om een mes gebald, de andere rustend op de schouder van het slachtoffer. Toen ik de foto zag, waarop James Foley geknield in een oranje schort zijn onthoofding afwacht, was het alsof ik heel even die hand boven mijn eigen schouder voelde.

Een Afrikaanse migrant zit op een paal bij de grens tussen Marokko en Spanje. De toestroom van vluchtelingen naar Europa zal de komende jaren alleen maar toenemen. Beeld Stringer Spain / Reuters

Het deed me vooral afvragen of die hand van de terreur Europa opnieuw zou kunnen raken. Ik heb het dan niet over een enkele aanslag op korte termijn, maar over een aanslag op de veiligheid, de welvaart en de waarden van onze kinderen en kleinkinderen.


De tijden zijn veranderd, denkt u. Dat klopt. En zij zullen opnieuw veranderen, al was het maar omdat de machtsbalans kentert. Honderd jaar is een zucht en de periode van West-Europese ongenaakbaarheid, zo tussen de aftakeling van het Ottomaanse Rijk en de opkomst van de Sovjet-Unie, was eigenlijk erg kortstondig. Europa's inwoneraantal werd toen groter dan de hele bevolking van Oost-Europa, het Midden-Oosten, de Balkan en Noord-Afrika samen. Onze economische productie werd bijna vier keer zo groot en ons militair overwicht verpletterend.


De 20ste eeuw maakte een eind aan dat leiderschap. West-Europa zette nog de toon in sociale rechtvaardigheid, regionale samenwerking, gendergelijkheid en duurzaamheid. Maar voor de harde macht werd het volledig afhankelijk van de Verenigde Staten en op economisch vlak van assertieve energie-leveranciers uit het Midden-Oosten en Rusland, of erger, begon het te bedelen bij groeilanden om te komen investeren in stedelijk vastgoed of andere prestigeprojecten.


De balans slaat verder door. Zonder migratie zal het Europese inwonertal tegen 2050 gekrompen zijn met 40 miljoen, terwijl dat van de regio rond de Europese Unie zal uitdijen tot ruim 860 miljoen. We bevinden ons ook op een militair kantelpunt. In 2013 was het totale defensiebudget van het Midden-Oosten, Oost-Europa, de Balkan en Noord-Afrika voor het eerst groter dan dat van de EU. Europa heeft niet langer het vermogen om grootschalige operaties uit te voeren. Technologisch is het weldra volledig afhankelijk van de Verenigde Staten, terwijl krijgsmachten elders zich naar believen kunnen bewapenen vanuit Rusland, China of elders.


Maar ook al verschuift de macht, kunt u pareren, dat betekent nog niet dat we afglijden naar brute machtspolitiek. Tja, met de annexatie van de Krim heeft Moskou alvast een van de belangrijkste conventies op losse schroeven gezet. De crisis in Oekraïne heeft ook duidelijk gemaakt hoe één mobiele luchtafweerinstallatie en een paar duizend huurlingen Europa compleet in zijn hemd konden zetten. Er waren sancties, jazeker, en de NAVO mocht met de spierballen rollen, maar wat uitbleef, was een Europese strategie.


Neen, Poetin zit niet te broeden op een nieuw Russisch rijk, om de eenvoudige reden dat hij daarvoor de slagkracht niet heeft. Waar Poetin vooral van profiteert, is het vacuüm dat wij mee creëerden. Op papier had Europa alles gereed om een sterk partnerschap met Oekraïne te bouwen, maar telkens als ik in Kiev kwam, klaagden politici en ondernemers dat de handel met Europa taande en er nauwelijks politieke belangstelling bestond. Dat gaf Poetin de gelegenheid zijn prestige te vergroten.


Poetin is echter niet de enige die Europa onder druk kan zetten. Of het nu gaat om Rusland, Turkije, Iran, Saoedi- Arabië, ze hebben alle een toenemende frustratie en teleurstelling ten aanzien van het Westen gemeen. En hoe minder Europa erin slaagt de spanningen met deze mogendheden te beperken, hoe minder bevreesde lidstaten in de buitenrand overtuigd zullen zijn van het belang van Europese samenwerking.

Jonathan Holslag Beeld Valentina Vos
Beeld reuters

Uitputtingsslag

Dan zijn er het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Dat de IS-strijders hier een kalifaat zullen stichten, is onwaarschijnlijk. Zelfs de Ottomaanse kaliefen wisten goed dat je met terreur alleen geen rijk bouwt. Evenmin geloof ik dat de regio verdeeld zal worden in invloedssferen, om de eenvoudige reden dat de greep van grootmachten als Iran en Turkije op de situatie te zwak is. Het meest waarschijnlijk is een uitputtingsslag, waarbij rebellen het voortbestaan van stabiele staten onmogelijk maken.

Als het nieuwe militaire bewind in Egypte het land niet uit de onzekerheid kan loodsen, zal er zich een brandhaard uitstrekken van het Taurusgebergte tot aan de Perzische Golf en verder tot in Libië en wellicht ook Algerije. Eigenlijk verdwijnt de situatie zoals Europese kaartenmakers ze ooit creëerden. Maar dat is niet de essentie. De belangrijkste vraag is waarom de staten hier nooit echt levensvatbaar werden en waarom de religieuze verschillen niet konden worden overbrugd.

Dan kom je terecht bij grote economische problemen. Jazeker, veel landen zitten op flinke grondstoffenvoorraden, maar net die verhinderden de ontwikkeling van een brede industriële basis. In plaats daarvan groeide een diensteneconomie die afhangt van opnieuw de grondstoffensector. Volgens de Wereldbank is 28 procent van de jongeren en 11 procent van de totale bevolking werkloos. De laatste vijf jaar sloeg inflatie vooral hard toe bij de stedelijke bevolking. Die is nu de speelbal geworden van rivaliserende groepen de ene al misdadiger of extremistischer dan de andere.

'Geen sterk land zonder een sterke economie', zei de Egyptische leider Abdel Nasser ooit en net dat maakt mij bijzonder sceptisch over de regio. We zijn in een neerwaartse spiraal beland waarin geweld de economie verder verzwakt en de economische uitzichtloosheid het politieke verval bespoedigd. De gordel van onzekerheid zal zo verder ontaarden in een transitzone van de georganiseerde misdaad, mensenhandel en terrorisme. Ontredderde vluchtelingen zullen steeds meer gaan drukken op de verarmde steden in zuidelijk Europa.

Machtsverschuivingen

Op langere termijn blijft de vraag wat uit het stof en het zand zal opstaan: een meesterlijke krijgsheer, een charismatische leider wiens boodschap religie en ras overstijgt, of een soort Moslimbroederschap voor alle moslims. Met zowat honderden miljoenen mensen verenigd in ellende en oorlogsmoeheid, moet dat er vroeg of laat van komen. Die formidabele kracht zal het Westen waarschijnlijk niet gunstig gezind zijn of minstens elke zwakte proberen uit te buiten.

Onze kinderen en kleinkinderen zullen dus opkijken tegen enorme onrust. En wees er zeker van, we kunnen de situatie nog meer verknoeien: om te beginnen door de fundamentele machtsverschuivingen te negeren. Ik kan het me al voorstellen dat, als de rust is teruggekeerd in Oekraïne en als de terreurzaaiers van IS zijn murw geschoten met drones en ander oorlogstuig, onze Europese leiders weer zullen declameren: het kwade is overwonnen en dat was het dan.

Evenmin bestaat er een militaire oplossing. Jazeker, Europa moet investeren in harde macht, al was het maar om strategische partnerschappen te bouwen met de regionale machten, de lidstaten aan de rand te beschermen en bedreigingen af te schrikken. Maar militaire middelen zullen nooit volstaan om criminaliteit, vluchtelingenstromen, terrorisme en ideeën van radicalisering af te blokken. De grenzen zijn daarvoor te lang en te poreus, de banden tussen de gordel van onzekerheid en onze eigen steden te sterk. Nu reeds telt Europa tientallen miljoenen burgers met afkomst uit de Arabische landen, de Balkan of Oost-Europa.

Frustratie

Het zou ook niet zinvol zijn om net als de Amerikanen de wereld te gaan opdelen in het goede en het kwade. Neem Vladimir Poetin. Hij mag dan een autoritair figuur zijn en bloed aan de handen hebben, zijn frustratie en die van de meeste andere Russen over de westerse arrogantie is voor een stuk te begrijpen. Het zou al helemaal dom zijn om als gevolg van de opmars van de radicale islam gewag te maken van een nieuwe botsing van beschavingen. In bijna alle Arabische landen die ik bezocht, viel op dat zowat iedereen erg verbitterd was over de Europese houding ten opzichte van Palestina en Syrië, maar tezelfdertijd erg beducht was voor haatpredikers.

Het komt mij voor dat we niet zozeer te doen hebben met botsende beschavingen, zoals Samuel Huntington dat verwoordde, maar met gelijktijdig verval. Het Midden-Oosten zoals wij dat hebben gecreëerd, is in verval en de bevolking groeit sneller dan de steden kansen scheppen. Maar ook de Europese Unie is in verval. Wij hebben de voorbije decennia schromelijk gefaald om onze invloed te versterken in een regio die echt uitkeek naar meer samenwerking. Terwijl de ene delegatie na de andere neerstreek in Peking, misten we de kans om in onze nabije omgeving de middenklasse te versterken, ondernemers te ondersteunen en te investeren in leefbare steden.

De belangrijkste verklaring is dat Europa dat ook voor zijn eigen samenleving niet heeft kunnen doen. Zolang Europa geen samenlevingsmodel vindt dat weer kansen schept, inspireert en ambitie los-maakt, zullen eerst de lidstaten aan de buitenrand langzaam lossen. Je ziet nu reeds dat steden als Lissabon en Palermo steeds meer beginnen te lijken op die aan de andere kant van de Middellandse Zee het nieuwe grote kruispunt van de ontreddering. De onheilsdomino, waarbij de ene na de andere staat valt, zal zich doorzetten in Europa zelf.

Het hoeft echter zo niet te gaan. Europa kan zich ontwikkelen en opnieuw voluit als rolmodel fungeren, kansen delen en vooral mee investeren. Verderop in deze reeks zal ik uitleggen hoe Europa het tij kan keren door zelf een competitieve economie te bouwen die tezelfdertijd duurzamer is en meer mensen toelaat om een mooi inkomen, waardering én plezier uit arbeid te halen. Dat model, zo zal blijken, moet ruimte laten voor kleinere ondernemers om hun eigen samenleving te voorzien van kwalitatieve goederen en diensten, kwaliteit die we verder kunnen helpen bevorderen door partnerschappen tussen technische scholen, universiteiten, tussen ondernemersorganisaties, ja zelfs tussen vernieuwende landbouwers.

De Middellandse Zee figureert dan niet langer als kruispunt van ontreddering, maar als kruispunt van creativiteit. Dit mag idealistisch overkomen, maar ik zie geen alternatief. We zitten met een krimpende Europese bevolking en een stagnerende economie in een situatie waarin we meer en meer afhankelijk worden van de landen rondom voor cruciale goederen, al was het maar als doorvoerplaats, en de kernwapens van Frankrijk en Engeland stilaan het enige zijn wat ons militair onderscheidt. Angst over de krachten die zich in onze achtertuin opbouwen, is op zijn plaats, maar we kunnen slechts proberen die krachten te richten op gedeelde ambities. Wat die ambities moeten zijn, ook daar kom ik op.

Vladimir Poetin Beeld epa
Verwachte bevolkingsgroei in miljoenen Beeld de Volkskrant

Van Europees hartland tot wig van ontberingen

De geopolitieke kaart rond Nederland begint bij het Europese hartland, de cluster van welvarende staten die zich uitstrekt van Oostenrijk tot het Verenigd Koninkrijk en van Zweden tot Frankrijk. Deze regio is bepalend voor de Nederlandse welvaart en neemt 56 procent van onze export af. De verstandhouding tussen Parijs, Duitsland en Londen blijft bepalend voor de vrede en de politieke stabiliteit.

Dan volgt de Europese buitenrand, met de lidstaten in Centraal-Europa en in het zuiden. Hoewel deze regio slechts 14 procent van de Nederlandse uitvoer vertegenwoordigt, blijft Nederland een enorm belang hebben bij de sociale stabiliteit en vooral ook bij het verhinderen van een terugkeer van populisme en dictatuur. Onzekerheid in het Europese grensland betekent onzekerheid in het hartland.

Vervolgens is er een grote transitzone, gevormd door de Middellandse Zee en de lege vlaktes van Oost-Europa. Daardoor passeert bijna alle olie die Nederland invoert, 7 procent van de rechtstreekse goederenexport, 40 procent van alle handel van de haven van Rotterdam en 15 procent van de vluchten vanaf Schiphol.

Die transitzone biedt uitzicht op de gordel van onzekerheid, de keten kwetsbare landen die zich uitstrekt van Gibraltar tot in Wit-Rusland. Uit die regio komt een groot deel olie, maar ze neemt ook 15 procent van de Nederlandse goederenexport af.

Rond de gordel van onzekerheid strekt zich een enorme wig van ontbering uit, voornamelijk gevormd door zuidelijk Azië en zuidelijk Afrika. Hier zal zich de komende decennia de meest dramatische bevolkingsgroei voltrekken, in de meest problematische economische omstandigheden. Daar ook concurreren China en de VS om macht en aanzien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.