Alsof de nazi's er niet waren geweest

Direct na het terugtrekken van de Duitsers laaiden in Oost-Europa de oude etnische conflicten weer op. In Polen en Oekraïne, waar straks het EK voetbal wordt gehouden, werd meedogenloos met oude vijanden afgerekend.

In september 1978 stuitten Russische soldaten in het Estlandse dorpje Vorumaa, op een man die zich verdacht gedroeg. Ze probeerden hem te grijpen, maar hij wist te ontvluchten en sprong in een rivier. De man verdronk. Het bleek te gaan om August Sabbe, de laatste anticommunistische verzetsstrijder in Estland. Vier jaar eerder hadden de Russen zijn kameraad Kalev Arro al opgepakt, en zeven jaar daarvoor de gebroeders Mottus. Ze vormden de laatste restanten van het gewapende verzet tegen de Russische overheersing, dat ooit honderden leden had geteld.


Die partizanen zijn nu nationale helden in Estland. Mannen die de nationale trots hoog hielden, vanaf de komst van de Russen in 1939 totdat het land in 1989 eindelijk onafhankelijk werd. De Russen waren in september 1939 de eerste bezetters, én ze waren ook de laatsten; de Duitse aanwezigheid van 1941 tot 1945 vormt vanuit Baltisch perspectief niet meer dan een bloedig maar betrekkelijk kort intermezzo.


De Duitse bezetting als bijzaak. Als niet veel meer dan een vertrager of versneller van processen die al ver vóór 1940 gaande waren, en na 1945 verder gingen.


Voor West-Europeanen is dat even wennen maar het is het beeld dat oprijst uit Savage Continent, Keith Lowes beschrijving van de chaotische eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. Lowe beschrijft uiteraard de klopjacht op collaborateurs en 'landverraders' in West-Europa, maar dat was een redelijk beschaafde vorm van volksvermaak vergeleken bij de verhalen en verslagen die Lowe uit onlangs geopende Midden-Europese archieven heeft opgediept.


Direct na het verdwijnen van de Duitsers laaiden daar de oude etnische conflicten weer op. Alsof de nazi's er nooit waren geweest. Het enige verschil was dat men door het Duitse voorbeeld een stuk harder en meedogenlozer was geworden. Het einde van de oorlog was hét moment om met oude vijanden af te rekenen. De Polen verjoegen met bruut geweld (waarbij duizenden doden vielen) de Duitse minderheid richting het Westen, en verdreven ook honderdduizenden Oekraïners die binnen hun (nieuwe) grenzen woonden oostwaarts. Oekraïne deed hetzelfde met haar Poolse minderheid. En het schamele restant van de Joden dat de Duitse bezetting had doorstaan, werd door moordpartijen duidelijk gemaakt dat zij ook maar beter konden vertrekken. Hetgeen gebeurde.


Vergelijkbare wreedheden vonden ondertussen plaats in Tsjecho-Slowakije en andere staten. In een paar jaar tijd veranderde de etnische lappendeken van vóór de oorlog in datgene waar menige nationalist al zo lang van had gedroomd: een aangeharkt continent, waarin elk volk binnen zijn eigen grenzen woonde. Zoveel mogelijk 'van vreemde smetten vrij'.


Midden-Europa ging op West-Europa lijken. En na 45 jaar communistische overheersing lijkt het net alsof de pijn en ellende die toen zij aangericht, volkomen vergeten en vergeven zijn. Polen en Oekraïne organiseren samen het WK voetbal. De vaak willekeurige grenzen die in 1945 zijn getrokken, zijn inmiddels vanzelfsprekend. Ze hebben rust gebracht. Maar tegen een gruwelijke prijs.


Keith Lowe: Savage Continent. Europe in the Aftermath of World War II.

Penguin; 450 pagina's; ca. € 30,-.


ISBN 978 06 7091 746 4.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden