Alsnog erkenning voor missie vol vallen en opstaan

Voor hun inzet in Afghanistan krijgen de commando's dinsdag de Militaire Willemsorde, de hoogste militaire onderscheiding. Zonder die vechtpartij in Oostenrijk was dat al eerder gebeurd, denken de special forces, die ongewild verzeild raakten in Amerika's War on Terror.

Tom Kreling en Huib Modderkolk
Gijs Tuinman, 2014. Beeld ANP
Gijs Tuinman, 2014.Beeld ANP

Het is even na middernacht in het Oostenrijkse plaatsje Zell am See. Op de grond ligt een man. Hij is met een kopstoot geveld en daarna hard geschopt. Bloed stroomt over zijn gezicht. Zijn jukbeen en oogkas zijn gebroken. Vrienden omringen hem en proberen tientallen belagers van zich af te houden.

Een beetje vechtpartij, daar kijken ze niet van op in het toeristenplaatsje. In de zomer en winter is er vaak wel ergens een handgemeen. Toeristen die na het skiën onderling of met lokale bewoners op de vuist gaan. Zo gaat dat in plaatsen waar drank de economie laat draaien.

Massale vechtpartij

De massale vechtpartij op 14 oktober 2007 is zelfs voor Zell am See uitzonderlijk. In discotheek Viva krijgen een Nederlandse man en een Oostenrijker van Turkse afkomst ruzie. De Nederlander heeft een vrouw betast, meent de Oostenrijker. Er wordt geduwd en getrokken en er vallen een paar rake klappen. De Oostenrijker wordt geraakt en druipt af. Buitengekomen belt hij een grote groep vrienden, die vervolgens de Nederlander en zijn vrienden opwachten.

Als de negentien Nederlanders de lokale 'discotempel' verlaten, staan buiten ongeveer veertig Oostenrijkse Turken hen op te wachten. Na de kopstoot ontstaat de massale vechtpartij. En dan blijkt het niet om zomaar een groep Nederlanders te gaan. Terwijl hun vriend op de grond ligt te bloeden, brult een van hen twee bevelen: 'Baseline!' en 'Medic!' Direct gehoorzamen de overige zeventien man. Ze stellen zich op en ontfermen zich over het slachtoffer. Dan klinkt het commando: 'Ieder eigen sector en binnen 7 meter aangrijpen!' De mannen nemen een gevechtshouding aan en slaan iedereen die zich binnen een straal van 7 meter bevindt van zich af. Eén van de Nederlanders weet zo drie Oostenrijkers uit te schakelen.

Dit kunnen ze goed. Want aan hun kleding is niets te zien, maar dit is een groep van het Korps Commando Troepen (KCT). Elitesoldaten van de Nederlandse krijgsmacht. Hun militaire uniformen hebben ze laten liggen in het trainingscentrum Saalfelden, iets verderop tegen de bergen aan. Ze zijn hier voor een bergtraining in Tirol. Om hun weekendverlof te vieren zijn ze naar Zell am See gekomen. De belagers vluchten. De Nederlandse militairen blijven staan, leggen verklaringen af en doen aangifte van de vechtpartij. De gewonde militair wordt naar het ziekenhuis gebracht.

Marco Kroon, 2009. Beeld Martijn Beekman
Marco Kroon, 2009.Beeld Martijn Beekman

Bevel

Van de commando's betalen negen een geldboete, als schikking. De andere negen militairen weigeren dat. Ze hebben niets verkeerd gedaan, vinden ze. Ze hebben hun ernstig gewonde collega beschermd en kregen daartoe bovendien een bevel van hun commandant. Dat kunnen ze, vanwege de onderlinge machtsverhoudingen, niet weigeren. Volgens het militair recht is dat zelfs strafbaar. Op 28 april 2009 geeft de Oostenrijkse rechter de militairen gelijk. Ze worden vrijgesproken.

Een maand later krijgt hun collega Marco Kroon van koningin Beatrix met groot eerbetoon de hoogste militaire onderscheiding, de Militaire Willemsorde, opgespeld. Sommige commando's vinden die verering van Kroon wrang. Zonder dat openlijk te zeggen menen zij ook recht te hebben op deze onderscheiding vanwege hun verdiensten in Afghanistan. Het steekt bovendien dat de mariniers al sinds 1946 de Willemsorde bezitten en de commando's niet.

Die vechtpartij in Oostenrijk, waarbij Kroon niet aanwezig was, is er de oorzaak van dat de commando's deze hoogste onderscheiding jarenlang niet hebben gekregen, vermoeden ze zelf. Advocaat Michael Ruperti, die de groene baretten tijdens de rechtszaak bijstond, erkent dat: 'Het gevoel was dat daardoor belangrijke onderscheidingen zijn uitgesteld.' Ruperti bevestigt dat commando's uit het peloton van Kroon in Oostenrijk aanwezig waren.

Tekst gaat verder onder afbeelding

Nederlandse special forces aan het werk bij Tarin Kowt in Afghanistan. Beeld Ton Koene
Nederlandse special forces aan het werk bij Tarin Kowt in Afghanistan.Beeld Ton Koene

Officieel geheim

Bijna zeven jaar later krijgt het Korps Commando Troepen vandaag uit handen van koning Willem-Alexander alsnog de hoogste militaire onderscheiding vanwege zijn 'buitengewone inzet in Afghanistan'. Het kruis wordt toegekend voor specifieke missies en daden in Afghanistan, maar welke is niet duidelijk. Sowieso is er publiekelijk weinig bekend over de inzet van de Nederlandse special forces in Afghanistan tussen 2002 en 2010.

Daar liepen twee internationale missies door elkaar. De ene - ISAF - was bedoeld voor wederopbouw en stabilisatie, de ander - Operation Enduring Freedom - was onderdeel van de Amerikaanse strijd tegen het terrorisme. De commando's ondersteunden in principe de internationale missie, maakten vanaf 2006 ook deel uit van Operation Enduring Freedom en ondersteunden de Nederlandse militairen die naar Uruzgan werden uitgezonden. De speciale eenheden werden geregeld ingevlogen voor verkenningen in vijandelijk gebied.

Natuurlijk, er zijn persberichten van het ministerie van Defensie en sporadische verslagen in media. Maar wat zich daar werkelijk heeft afgespeeld, onttrekt zich grotendeels aan het zicht. Hun missie was officieel geheim. Het enige complete verslag over de uitzending staat in het boek Callsign Nassau (2012).

Aan het boek is nooit veel aandacht besteed. Het biedt een onthullende inkijk in wat de commando's deden in Afghanistan. De twee militair historici die het boek schreven, Arthur ten Cate en Martijn van der Vorm, zijn nauw verbonden aan Defensie en hadden toegang tot het archief van het Korps.

null Beeld
Beeld

Honderden doden

Uit het boek blijkt dat de missies in Afghanistan heel anders verliepen dan in Nederland werd voorgesteld. Dit om uiteenlopende redenen. Allereerst stuitten de commando's op veel meer weerstand van de Taliban dan ze aanvankelijk verwachtten. Ten tweede leverde het halfslachtige politieke mandaat - de special forces konden in het begin geen offensieve operaties uitvoeren - problemen op met coalitiepartners, zoals de Amerikanen en de Australiërs. En ten derde, en dit was politiek het meest problematisch, bleken de commando's in sommige gevallen ongewild bij te dragen aan de Amerikaanse War on Terror en het omstreden Amerikaanse detentiesysteem. Het kabinet had grote bezwaren tegen deze schending van het internationale humanitaire recht door de VS.

Het boek geeft een beeld van special forces die zich graag willen bewijzen en die tot de internationale top willen behoren. Dat gaat in Afghanistan met vallen en opstaan. Een van de eerste commandanten van de groep wordt al snel naar huis gestuurd vanwege 'ruwe omgangsvormen', zoals zijn communicatie met coalitiepartners wordt omschreven. Er wordt veel gevochten. De commando's schieten honderden 'vijandelijke strijders' dood. Onder hen bevonden zich enkele 'drugsrunners', van wie onbekend is of ze tot de Taliban behoorden.

Groot ceremonieel vertoon

Het gehele Korps Commando Troepen (KTC) krijgt vandaag de Militaire Willemsorde. Het Kapittel der Militaire Willemsorde, een comité bestaande uit negen (oud-) militairen, heeft dit keer een hele eenheid voorgedragen voor de hoogste ridderorde. Een 'detachement' van het korps zal de onderscheiding vandaag met groot ceremonieel vertoon op het Binnenhof in ontvangst nemen. Om praktische redenen komt niet het hele korps; met 750 militairen zou het vrij druk worden.

Acht keer eerder ontving een militaire eenheid de Willemsorde. De laatste keer was in 2006, toen werd de 1ste Zelfstandige Poolse Parachutistenbrigade onderscheiden voor haar deelname aan Operatie Market-Garden in september 1944. De laatste Nederlandse eenheid die werd geridderd was de Onderzeedienst, in 1947, voor haar inzet tijdens WOII. Ook onder meer de Koninklijke Luchtmacht en het Korps Mariniers mogen de Willemsorde aan het vaandel dragen.

De Willemsorde werd in 1815 opgericht door koning Willem I, die als eerste zijn zoon ridderde. De orde geldt als 'erkenning van moed, beleid en trouw in de strijd'. De onderscheiding is zesduizend keer uitgereikt. De helft ging naar Nederlandse militairen in Nederlands-Indië.

De Orde kan zowel aan individuen als aan eenheden worden gegeven. In 2009 was Marco Kroon, commandant van de special forces, de eerste militair die na 1955 actief was die de onderscheiding ontving. In 2014 volgde commando Gijs Tuinman. Ridders in de Willemsorde hebben er, wanneer zij hun onderscheiding dragen, recht op een militair saluut te ontvangen.

Conflict met VS

En er was het conflict met de Amerikanen.

Om te voorkomen dat de groene baretten - hoe dan ook - zouden bijdragen aan het beruchte Amerikaanse detentieprogramma, werd afgesproken dat ze niemand mochten arresteren. De commando's zouden personen aanhouden en overdragen aan de Amerikanen. Er waren volgens oud-minister Henk Kamp (Defensie) goede afspraken met de Verenigde Staten over de verdere behandeling van gevangenen.

Uit het boek blijkt dat dit niet het geval is. Op vijf momenten zijn minimaal 21 personen aangehouden en aan Amerikanen of Afghanen overgedragen zonder dat de commando's wisten of aan het internationaal recht of de Geneefse Conventie was voldaan. Een aantal gevangenen, zo stellen de schrijvers, 'verdween uit zicht in het omstreden Amerikaanse detentiesysteem'. Toen de Nederlanders hun beklag hierover deden bij de Amerikanen en wezen op de gemaakte afspraken, vingen ze bot. De Amerikanen trokken zich niets aan van de Nederlandse terechtwijzingen.

Ook later, toen de commando's deel uitmaakten van de stabilisatiemissie ISAF en expliciet beloofden geen gevangenen aan de Amerikanen over te dragen, kwamen gevangenen in Amerikaanse handen; de Nederlanders hielden vermoedelijke strijders aan en droegen die over aan de Afghanen, die ze vervolgens weer aan de Amerikanen overdroegen.

Volgens de eigen opvatting van het korps heeft de inzet in Afghanistan bewezen dat het offensieve operaties in lastige omstandigheden kan uitvoeren. Naar eigen zeggen deden de commando's daarbij niet onder voor de beste coalitiegenoten. Met name de slag bij Chora en operatie Lewe, waarbij voor het eerst in zestig jaar met parachutes in vijandelijk gebied was geland, dwongen internationaal respect af. Sommige groene baretten concludeerden na Afghanistan trots dat het korps 'misschien wel het niveau evenaarde van de Australiërs, Britten, Canadezen en Amerikanen'.

'Volledig terecht'

Advocaat Ruperti: 'In de special forces-community hoort Nederland sinds Afghanistan echt bij de topvijf. Vooral de nachtelijke parachutelanding achter vijandelijke linies heeft veel krediet gekregen. Het was een missie die de Amerikanen niet aandurfden.'

Militair deskundige Frank van Kappen noemt de toekenning van de Willemsorde aan de commando's 'volledig terecht'. Volgens hem is van belang dat de groene baretten, die 'zeer gevaarlijke en moeilijke operaties' uitvoeren, weinig brokken hebben gemaakt. Van Kappen: 'Van commando's wordt een grote besluitvaardigheid gevraagd. Ze opereren zonder ruggespraak met juristen.'

Dat ze 'talloze operaties, waarvan velen nooit in de publiciteit zullen komen' met succes hebben volbracht is volgens Van Kappen een teken van een goed beoordelingsvermogen. Hij kent veel van die geheime missies en benadrukt dat niet alleen moed en trouw nodig zijn voor het verkrijgen van de hoogste militaire onderscheiding. 'Ook beleid is essentieel. Beleid betekent dat je, onder hoge druk en in gevaarlijke situaties, toch verstandige dingen doet. Je krijgt die onderscheiding echt niet zomaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden