Gastcolumn

Als ze haar hoofddoek niet keurig omdeed, werd ze thuis geslagen

Wat het bit is in de bek van een paard, dat is de hoofddoek om het hoofd van een vrouw.

Detail van het bit van een paard. Beeld anp

Mijn moeder draagt er een. Mijn oma hulde haar hoofd met iets dikkere stof. Ik heb haar tot mijn elfde meegemaakt en weet nog dat de aan de hoofddoek ontsnappende puntjes van haar haren grijs waren. Zo grijs als de as aan de stenen waarop ze brood bakte. Als ze aan het werk was maakte je de meeste kans om een glimp van haar haren te zien. Dat weet ik nog allemaal.

Ze was slimmer dan mijn opa. Alle dorpshoofden van voor en na haar dood konden evenmin tippen aan haar intelligentie. Als ze als Nederlandse vrouw in het hedendaagse Nederland had geleefd, was het bemachtigen van een zetel in de gemeente van Almere voor haar een fluitje van een cent geweest. Ze leefde echter tussen de bergen van de Kaukasus, om wanneer de tijd er rijp voor was haar vier zonen naar verre oorden te sturen. Terwijl deze van de armoede vermoeide mannen als magere flamingo's de vleugels openden, bleef ze thuis, omdat paarden aan het bit ook niet te ver mogen uitwijken. Jaren later, na haar dood, vertelden onze dorpsgenoten dat ze tot in haar laatste dagen fabuleuze verhalen heeft verteld aan de mensen van die vervloekte grond.

Ik ging een keer aan de wodka en dacht de hele tijd aan de manier waarop ze haar hoofddoek altijd steviger vastknoopte. Met genoeg drank maak je de beste reizen naar de vergeten dagen in een ver verleden. Zo liet ik mijn kinderhanden door haar bolle wangen gaan. Ik liet tranen vallen op het trottoir en rukte met mijn kleine handen haar hoofddoek van haar hoofd af. Mijn vingers woelden in die haren, ze kuste me wakker op mijn studentenkamer, zette haar hoofddoek weer op en fluisterde in mijn oor: 'Je hebt slechts het juiste aantal jaren nodig om gevangenen gehecht te laten raken aan de tralies'.

Schooluniform

Een andere mevrouw op leeftijd, ene Nadire uit de bergen aan de Zwarte Zee, droeg zowat haar hele leven een zwarte sluier. Haar heb ik nooit gezien, maar haar kleinzoon vertelde me een keer dat ze kleine, blauwe ogen had die bij het licht van de gaslamp de kleur lila aannamen. Nadire was een kleine vrouw en was gehard door de talloze klappen die haar ten deel waren gevallen.

Ze was al op leeftijd toen het land een andere weg insloeg en het dragen van sluiers door de toenmalige machthebbers in de jaren dertig en veertig als de uiting van een foute levensbeschouwing werd gezien. Voor het eerst werden de mensen verplicht om hun dochters naar school te sturen. De plattelanders in Turkije deden schoorvoetend wat de leiding van het land van hen eiste. Mevrouw Nadire kon dus afscheid nemen van haar sluier. Haar actie van toen was een voor de boeken: in het holst van de nacht, in het licht van de gaslamp knipte mevrouw Nadire van die sluier een schooluniform voor haar kleindochter.

Brok in de keel

Met haar kleinzoon ben ik een keer naar het dorp gegaan waar mevrouw Nadire haar ogen voor een eeuwige slaap heeft gesloten. Eindelijk rust na een leven waarin ze op haar vijftiende uitgehuwelijkt is aan een man met vijf kinderen. Haar schoonvader en haar man sloegen haar zolang totdat ze buiten adem raakten. Iedere dag moest zij het brandhout en al het andere de berg opsjouwen waar hun huis op stond, een berg waarvan zelfs Joop Zoetemelk een brok in de keel zou krijgen. Als ze haar hoofddoek niet keurig omdeed tijdens dat sjouwen en de lui zagen dat, dan werd ze weer eens geslagen thuis.

Boven het graf van mevrouw Nadire glinsteren op wolkeloze nachten een miljoen sterren. Die heb ik gezien op mijn reis. Ze zijn als een boeket van klaprozen, acacia's, madeliefjes maar bovenal die van sneeuwvlokken. Bloemen in het altijd verborgen haar van mevrouw Nadire. We stonden daar, haar kleinzoon en die kleindochter voor wie ze de roemruchte schooluniform had genaaid.

Ik vertelde deze directrice van een van de voornaamste Turkse universiteiten dat in een gemeente in Nederland, genaamd Almere, de leden van een 'linkse' partij uit solidariteit met hoofddoekendragers ook met hoofddoeken op de foto zijn gegaan. Mevrouw Nadire lag even verderop en dat nieuws over de actie van de Almeerse dames kon haar gelukkig nooit meer ter ore komen. Haar kleinkinderen luisterden wel aandachtig. 'In Europa geldt het paard als een edel dier', legde ik ze uit 'dat heeft een reden natuurlijk. Een paard dat niet aan de wil van de man is onderworpen, biedt zijn bek nooit uit zichzelf aan voor een bit.'

Erdal Balci is schrijver en journalist. Deze maand is hij gastcolumnist van Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden