'Als we willen stoppen, kunnen we een rode kaart opsteken'

Nu de missie naar Mali doorgaat en de JSF er komt, kan ze het zwijgen verbreken. Jeanine Hennis over haar eerste jaar als minister van Defensie, een post die ze misschien wel kreeg door een foto van haar voor een tank.

'Ik werd in zo'n G-pak gehesen en liet me in de kist zakken.' Ruim een week geleden kreeg Jeanine Hennis (40) het Top Gun-gevoel. Ze nam plaats in de cockpit van een F-16.


'Ik was gewaarschuwd dat ik ontzettend misselijk zou worden, enorm zou gaan zweten en over mijn nek zou gaan. Ik kreeg liefst vier spuugzakjes mee. We vertrokken vanaf Volkel en dan zit je dus in no time hoog. Op een gegeven moment vlogen we met 5,5 G (gravitatiekracht) en dan voel je dat pak tegen je aan drukken. Ik dacht: mijn darmen, die zitten nu heel ergens anders. Maar ik werd niet misselijk.'


Hennis genoot, maar kreeg ook inzicht waarom een gevechtsvliegtuig van levensbelang is. 'De piloten lieten zien hoe ze een doelwit identificeren, hoe het werkt als ze grondtroepen moeten steunen of het luchtruim moeten bevechten. Uiteindelijk mocht ik zelf een stukje vliegen. Dan merk je ook hoe gevoelig het toestel is. Met een tikje aan het stuur ga je 360 graden rond.'


Er werd ook gelachen. 'Op een gegeven moment scheerden we vrij laag over het strand en toen hoorde ik uit de cockpit 'Pull up! Pull up!' Ik dacht: mijn hemel. En ik zei: 'Kolonel, gaat het een beetje?' En toen zei hij: 'Niks van aantrekken, dat is onze Bitchy Betty - de automatische piloot. Komt helemaal goed!'


Met de nieuwe Joint Strike Fighter (JSF), ook wel F-35 genoemd, zal Hennis nooit kunnen meevliegen: daarin is slechts plek voor één persoon: de piloot. Volgende week debatteert de Tweede Kamer over de aanschaf van dit toestel als opvolger van de F-16.


Legt u het nog één keer uit. Waarom trekken we zoveel geld uit voor een nieuw jachtvliegtuig?

'Als ik onze vliegers de lucht in stuur voor onze veiligheid, welvaart en vrijheid, wil ik dat ze over het beste materieel beschikken. Ik ben er echt van overtuigd dat we over veertig jaar gaan zeggen: die F-35 was net zoals de F-16 destijds het beste toestel. Om het aan te schaffen wordt het budget niet verhoogd. Het geld hadden we al gereserveerd. Ik snap dat sommige mensen zich afvragen waarom we structureel 6 miljard moeten bezuinigen en tegelijk 4,5 miljard éénmalig uitgeven aan een jachtvliegtuig. Maar het gaat dus om structureel versus incidenteel geld. Al ons materieel móet soms vervangen worden. De F-16 is aan het einde van zijn levensduur.'


Diederik Samsom en Frans Timmermans waren nog niet lang geleden uitgesproken tegen. 'PvdA koopt geen JSF', stond in de campagne van 2012 op de verkiezingsfolders. Hoe heeft u hen zover gekregen?

'Ik ga niet over de PvdA, wel over het traject dat we samen hebben doorlopen. We spraken naar elkaar uit: 'We gaan dit constructief doen, op basis van cijfers en gegevens. Wat betekent dit dan en wat hebben we ervoor over?' Daarna ga je keuzes maken. Niemand had één voorkeur.'


Wanneer was het voor u duidelijk dat de PvdA-fractie om was?

'Dat wordt pas volgende week duidelijk tijdens het Kamerdebat. Ik vind het zo vreemd: iedereen denkt altijd maar dat alles van tevoren is dichtgetikt. Dat is niet zo.'


Het kan nog afgeblazen worden?

'Ik ben ervan overtuigd dat als je een goed besluit presenteert en het bijbehorende verhaal is overtuigend, dat je dan een parlementaire meerderheid voor elkaar kan boksen. De PvdA is constructief, een goede coalitiepartner en ik ga ervan uit dat we een goed debat met elkaar voeren.'


Wanneer is de missie in Mali wat u betreft geslaagd?

'Als er een stevig bestuur is en het land geen vrijhaven meer is voor terroristen. Als het land geen doorvoerroute meer is voor criminelen richting de Middellandse Zee en Europa. Als de bevolking van Mali zich beschermd voelt. We willen het land stabiliseren, deels uit eigenbelang. We hebben daar twee jaar voor uitgetrokken en kunnen het stokje dan eventueel overdragen aan Mali of een andere VN-partner.'


Hoe gevaarlijk is het?

'Het dreigingsniveau in Mali is matig en niet te vergelijken met Afghanistan. Dat kan veranderen, we verzamelen voortdurend informatie om te kijken hoe de situatie zich ontwikkelt. Ik benadruk dat onze commando's zelfsturend en zelfredzaam zijn. Er gaan vier Apaches mee om hun gevechtssteun uit de lucht te geven, mocht dat nodig zijn. Er zijn duidelijke afspraken met de Fransen om eventueel transportvliegtuigen in te zetten of extra steun op de grond te bieden.'


Wie voert het commando over de Nederlanders?

'Een Rwandese generaal is de militaire commandant van de VN-missie. Hij staat te boek als zeer kundig en ervaren. In zijn staf zitten tien Nederlandse officieren die met hem overleggen. Deze officieren worden gevoed door onze inlichtingen uit het veld. Wij hebben het recht een rode kaart op te steken als we onze bijdrage aan de missie willen stoppen.'


Nederland stuurt zwaarbewapende militairen en Apaches. Bent u niet bang dat zij agressie oproepen onder de Malinese bevolking en dat we zo een tweede Afghanistan worden ingezogen?

'Nee, daar ben ik niet bang voor. Uiteraard is het afhankelijk aan welke Malinees je de vraag stelt. Maar feit is dat er honderdduizenden Malinezen ontheemd zijn en dat er aan de VN is gevraagd om in te grijpen. Ik wil Mali verder niet vergelijken met Afghanistan.'


In Afghanistan wilde Nederland vrede en stabiliteit brengen. Waarom niet eerst die klus afmaken voor je naar een nieuw land gaat?

'We hebben nog steeds ruim tweehonderd militairen in Afghanistan. Zo hebben we vier F-16's in Mazar-i-Sharif met 120 man ondersteunend personeel en 90 stafleden in Kabul. We zijn daar dus nog niet weg.'


Hoeveel van de Nederlandse militairen in Mali dragen straks de blauwe helmen van de VN-missie?

'Ze dragen allemaal blauwe baretten of helmen, ook de commando's.'


Is dit goed voor het Nederlandse internationale aanzien?

'Daar ben ik niet zo gevoelig voor, maar ik vind het wel van belang dat wij niet alleen maar wijzen naar anderen om problemen op te lossen die ook Nederland raken. We hebben een bijdrage te leveren op het wereldtoneel.'


U moet een miljard bezuinigen op defensie, wat blijft er nog over van de krijgsmacht? Kunnen we Mali wel aan?

'Er blijft een krijgsmacht over die beschikt over de noodzakelijke capaciteiten om een bijdrage te leveren aan onze nationale veiligheid en de internationale stabiliteit. Natuurlijk allemaal beduidend minder dan in het verleden. Mali kunnen we aan, anders had ik geen akkoord gegeven voor deze missie.'


Veel van uw voorgangers hebben gezegd: als we nog meer gaan bezuinigingen, dan zakken we door het ijs. Wanneer zegt u: tot hier en niet verder?

'Ik hoor het mezelf zeggen, net zoals mijn voorgangers. Toen ik werd geconfronteerd met die aanvullende bezuinigingen, dacht ik: o mijn hemel, waar gaan we dat nog doen? Je wilt zo min mogelijk in de operaties snijden. Het is niet zo dat de minister in een ivoren toren zit met een huishoudboekje. Het is een traject van tien maanden met alle betrokkenen geweest.'


'Gelukkig hebben we door het Herfstakkoord een aantal maatregelen kunnen verzachten of terugdraaien. Maar het kan natuurlijk niet zo zijn dat ik op Prinsjesdag tegen een militair heb gezegd: u wordt opgeheven. Om vier weken later aan te kondigen: u blijft toch. Om over een half jaar weer te zeggen: u wordt wederom opgeheven. Daar is een grens.'


Even terug naar het begin: was het een verrassing voor u, dat ministerschap?

'Ja. Ik kwam van een vergadering en ik was onnozele dingen aan het opruimen. Ik zag Mark bij Nieuwsuur. Toen ging de telefoon en ik zag dat het Mark was, ongetwijfeld iets over de onderhandelingen. Ik zei: 'Hé MP - zo noem ik hem altijd - ik zie je net bij Nieuwsuur!' Hij vroeg: 'Heb je even? Hoe zou je het vinden om de nieuwe minister van Defensie te worden?' Het is een beetje onwerkelijk op dat moment.'


Nooit eerder met elkaar daarover gesproken?

'Nee. Ik vrees dat hij op het idee kwam door een foto van mij in NRC Handelsblad waar ik voor een tank stond. In dat artikel sprak ik over mijn droom waar ik als kind nooit iets mee had gedaan. Ik denk dat dit ergens ook bij Mark is geland. Na zijn telefoontje begon het zwijgen. Niemand wist het nog. Alleen ik en Edith (Schippers) al wel en zij zei tegen mij op de gang: 'Welkom!', met een enorme smile.'


Wat was uw mooiste ervaring tot nu bij de krijgsmacht?

Van korte werkbezoeken tot aan een bezoek aan mariniers in een iglo in Noorwegen of het vliegen in een F-16. De ontvangst in die krappe iglo was grappig: 'Excellentie, welkom in het businessclass-sneeuwhol'. Ze hadden hem voor mij iets ruimer gemaakt. Er was een thermoskan met zoete thee, voor als je het koud krijgt, en chocolade. De grap is: je slaapt normaal met twee mensen in een sneeuwhol, eentje moet waken. Als het kaarsje uitgaat, is de zuurstof op en dan moet je er allebei uit. De mariniers zouden erop letten. Op een gegeven moment hing er iemand over me heen om het kaarsje te wisselen en ik wist even niet waar ik was. Dus ik schoot van schrik overeind en sloeg niet mis te verstane bewoordingen uit. De marinier schrok zich helemaal rot en klapte met zijn hoofd tegen de ijskap van dat sneeuwhol en zei: 'Sorry excellentie!'


Heeft u het werk inmiddels in de vingers?

'Ja. In de eerste drie maanden neem je alleen maar informatie tot je en moet je op veel nieuw podia acteren, nationaal en internationaal. Na drie maanden denk je ineens: hé, ik blijf drijven. Daarna ga je meters maken en voel je dat er controle is. Dat is al een tijdje zo.'


Hoe is het om als vrouw aan het hoofd van een mannenorganisatie te staan?

'Er worden hier heus wel grappen gemaakt als ik met een nieuwe tas binnenkom. 'Past die wel bij uw gala-outfit?' Aan de andere kant: sekse doet er echt niet toe. Ik heb het gewoon niet gemerkt. Heel soms zijn er wel momenten dat ik me ervan bewust ben dat ik een vrouwelijke minister ben. Als een grote marinier je handtas moet vasthouden als ik ergens moet optreden bijvoorbeeld. En mensen kijken heel erg naar hoe je eruit ziet. Dat er ineens een column wordt geschreven over je laarzen. Soms denk ik: moet ik dan een tuinbroek gaan dragen om serieus genomen te worden?'


Zijn wij trouwens de enigen die dit gesprek hebben opgenomen of zijn er anderen die hebben meegeluisterd?

'Hier in het ministerie wordt niets opgenomen door derden. Dat weet ik zeker. Over de telefoon houd ik uiteraard rekening met wat ik zeg. Ik ben niet van gisteren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden