Postuum

'Als we de Holocaust vergeten, zijn we medeplichtig'

'Een levend gedenkteken', zo omschreef president Obama de zaterdag in New York overleden schrijver Elie Wiesel. De schrijver en Nobelprijswinnaar voor de Vrede die de concentratiekampen Auschwitz en Buchenwald overleefde, was vele decennia een bevlogen en charismatisch getuige van de Holocaust. Hij sprak zich veelvuldig uit tegen haat, vooroordelen en intolerantie.

Beeld Hollandse Hoogte

In Auschwitz verloor Wiesel zijn moeder en jongste zusje. Zijn vader overleed aan dysenterie en uitputting nadat de gevangenen, onder druk van het oprukkende Rode Leger, door de nazi's van Auschwitz onder gruwelijke omstandigheden waren afgemarcheerd naar Buchenwald.

Wiesel bekleedde tal van functies en professoraten, schreef 57 boeken, getuigde in het proces tegen de 'slachter van Lyon' Klaus Barbie en was de drijvende kracht achter het U.S. Holocaust Memorial Museum in Washington. Hij was bevriend met én tegenpool van die andere vooraanstaande Holocaus-overlevende, Primo Levi. Wiesel werd 87 jaar.

Eliezer Wiesel werd op 30 september 1928 geboren in het Roemeense stadje Sighet, uit een Orthodox-Joods echtpaar dat een kruidenierszaak dreef. In 1940 werd Sighet, dat een Joodse gemeenschap van ongeveer 15.000 zielen telde, door Hongarije geannexeerd. Nadat in 1944 Duitse troepen Hongarije bezetten, werden de Joodse inwoners gedeporteerd, aanvankelijk naar een tweetal getto's en vervolgens naar Auschwitz.

De eerste nacht

'Nooit zal ik die nacht vergeten', schreef Wiesel in zijn autobiografische boek Nacht, 'de eerste nacht in het kamp die mijn leven heeft veranderd in één lange nacht, zeven keer vervloekt en zeven keer bekrachtigd. Nooit zal ik die rook vergeten. Nooit zal ik de gezichtjes vergeten van de kinderen van wie ik de lichamen in rookpluimen zag veranderen onder een stille blauwe lucht.'

Wiesel belandde - net als Levi, die hij echter pas na de oorlog leerde kennen - in het werkkamp Buna, onderdeel van Auschwitz III-Monowitz, waar hij goederenwagons belaadde. Hij was 16 toen het Amerikaanse Derde Leger in april 1945 Buchenwald bevrijdde. Pas later hoorde hij dat zijn twee oudere zussen de oorlog eveneens hadden overleefd.

Samen met 400 andere weeskinderen woonde Wiesel een tijdlang in een tehuis in Normandië. Hij leerde Frans en ging in 1948 literatuur, filosofie en psychologie studeren aan de Sorbonne. Daar kreeg hij college van onder meer Martin Buber en Jean-Paul Sartre. Hij bekostigde zijn studie via journalistieke bijdragen aan de krant L 'Arche, waarvoor hij onder meer de geboorte van de staat Israël in 1948 versloeg. Naar aanleiding van zijn verblijf in Israël werd Wiesel tevens de Parijse correspondent van de Israëlische krant Yedioth Ahronoth.

Beeld EPA

En de wereld bleef stil het licht

Nadat hij tien jaar lang had geweigerd over de Holocaust te schrijven, bracht de Franse schrijver en Nobelprijswinnaar voor literatuur François Mauriac Wiesel op andere gedachten. En zo zag in 1956 het 800 pagina's tellende, in het Jiddisch geschreven En de wereld bleef stil het licht. Teruggebracht tot 127 pagina's verscheen het twee jaar later in het Frans als La Nuit en vervolgens in het Engels als Night.

Hoewel het boek goed werd ontvangen, werden er in de eerste achttien maanden in de VS slechts 1.046 exemplaren van verkocht. 'De Holocaust was geen onderwerp waarover men in die tijd iets wilde weten', aldus Wiesel later. De rechtszaak tegen Adolf Eichmann in Jeruzalem, in 1961, waarbij Wiesel als verslaggever aanwezig was, bracht de nazi-oorlogsmisdaden opnieuw voor een internationaal voetlicht en deed de stemming omslaan. Uiteindelijk werd het boek in 30 talen vertaald zouden er tien miljoen exemplaren van Nacht worden verkocht.

Wiesel was inmiddels tot New Yorks correspondent benoemd en besloot de Amerikaanse nationaliteit aan te vragen. Toen hij deze in 1963 verkreeg, kwam er voor hem een einde aan negentien jaar van stateloos zijn. In 1969 trouwde hij in Jeruzalem met de Oostenrijkse Holocaust-overleefster Marion Rose. Hij schreef inmiddels in een tempo van bijna een boek per jaar, zowel non-fictie als romans, veelal geïnspireerd door zijn ervaringen tijdens de Holocaust, maar ook over andere Joodse onderwerpen: van religie en de golemlegende tot de eenwording van Jeruzalem na de Zesdaagse Oorlog. De doorgaans in het Frans geschreven boeken werden door zijn vrouw in het Engels vertaald. '

Elie Wiesel spreekt de Verenigde Naties toe. Beeld AFP

Foundation for Humanity

In 1986 richtte het echtpaar de Elie Wiesel Foundation for Humanity op. In de loop der jaren sprak Wiesel zich uit tegen geweld en onderdrukking in uiteenlopende gebieden als Zuid-Afrika, Argentinië, Bosnië en Darfur, alsook over de Armeense Genocide.

Bij zijn bekroning met de Nobelprijs voor de Vrede, ook in 1986, omschreef het Noorse Nobelcomité Wiesel als 'een van de belangrijkste spirituele leiders en gidsen in een tijd dat geweld, onderdrukking en racisme de wereld blijven kenmerken'.

In 2007 polste de toenmalige Israëlische premier Olmert Wiesel over de functie van president van Israël, maar Wiesel weigerde. De man met het getatoeëerde registratienummer A-7713 wilde liever blijven schrijven en zo de herinnering aan de Holocaust levend houden. 'Want als wij vergeten, zijn we schuldig, zijn we medeplichtig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden