Als 't maar op de achterbank past

Er worden steeds minder kinderen geboren.

Angelina Jolie en Brad Pitt hebben er een, net als Robert ten Brink, Heidi Klum en Victoria en David Beckham: een groot, rommelig gezin leek even terug van weggeweest. Niet als goddelijk voorschrift voor goedwillende katholieken, maar als trendy levensstijl. Niks stoffigs aan, ontbijten met zijn zessen in een overvolle keuken.


Toch heeft de glamour die rond die gezelligheid hangt voor de geboortecijfers niet mogen baten. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) maakte onlangs bekend dat de geboortecijfers sinds het begin van de jaren tachtig niet zo laag zijn geweest als nu. In de periode van juni 2012 tot en met mei 2013 werden in Nederland 172 duizend kinderen geboren. Dat is bijna 6.500 minder dan in dezelfde periode een jaar eerder.


Het krijgen van kinderen wordt uitgesteld - vooral het eerste en derde kind worden later verwekt - of afgesteld: steeds vaker besluiten stellen helemaal geen kinderen te krijgen of van een derde kind af te zien. Bij de keuze voor een tweede kind is een minder sterke daling te zien. Grote boosdoener volgens het CBS: de economische crisis. Tijdelijke contracten en de vastgelopen huizenmarkt blijken geen goede voedingsbodem voor de Nederlandse kinderwens.


Daar is niks vreemds aan, aldus trendwatcher en hoofdredacteur van mama.nl Lieke Lamb - met haar vier kinderen niet bepaald een afstelmoeder. 'In heel Europa dalen de geboortecijfers. Tijdens een crisis gebeurt dat altijd. Opvallend is wel dat het land met de grootste crisis niet per definitie de omvangrijkste daler is. Zo gaat het in Ierland economisch gezien slecht, maar krijgen vrouwen niet minder baby's (het geboortecijfer is daar met gemiddeld 2,1 kinderen per vrouw het hoogst van heel Europa, red.).' De gevoelscrisis is volgens de trendwatcher belangrijker dan het daadwerkelijke reces.


Nico van Nimwegen, senior onderzoeker bij demografisch instituut NIDI, ziet dit effect van weinig consumentenvertrouwen ook. 'Kinderen kun je zien als een langetermijninvestering', zegt hij. 'Als je weinig vertrouwen hebt in de toekomst, doe je dat soort investeringen niet.' Maar het aantal kinderen dat wordt geboren, is niet alleen afhankelijk van de economie: praktische overwegingen zijn net zo bepalend. 'Onze huizen, onze levens, alle voorzieningen zijn op twee kinderen ingericht. Zo hebben de meeste huizen niet meer dan drie slaapkamers. Bij twee kinderen is dat makkelijk, bij drie wordt het al improviseren.' Grote kindermeutes zijn daarom volgens hem voorgoed uit ons straatbeeld verdwenen.


Volgens demograaf en hoogleraar aan de VU Aat Liefbroer speelt daarnaast de omgeving een belangrijke rol. 'We denken dat de keuze voor kinderen een hoogstpersoonlijke is, maar ons milieu is veel bepalender dan we zouden toegeven.' Zo krijg je volgens hem sneller een groot gezin als je zelf uit een huishouden met veel kinderen komt. Hetzelfde geldt voor kleine gezinnen, maar ook voor de leeftijd waarop vrouwen en hun moeders zwanger worden. 'Het is natuurlijk een combinatie van factoren; niet één reden is doorslaggevend.'


Wat bepaalt of mensen wel of geen kinderen willen? En hoe groot is de rol van de economische crisis daarin? Vier stellen vertellen over hun afwegingen bij het wel of niet op de wereld zetten van nageslacht.


Dit jaar bijna net zo weinig als tijdens de economische crisis in de jaren tachtig.


V sprak vier stellen over hun gezinsplanning.


Veronica Eldridge (34, werkt in een café) en Roméo Paal (31, buschauffeur en fitnessinstructeur). Hun zoon Skyler is net 1 jaar oud. Ze willen nog een kind, maar vinden de toekomst te onzeker.


Wat was vroeger jullie toekomstbeeld?

Veronica: 'Ik zag mijn leven heel anders dan dat het nu is. Ik ben 34 en heb net mijn eerste kind gekregen. Ik had altijd als plan: beginnen met kinderen op mijn 30ste en voor mijn 35ste twee of meer kinderen.'


Roméo: 'Voor mijn 25ste wilde ik mijn eerste kind en dat is uitgekomen. Ik heb een zoon van 11, maar hij woont niet hier.'


Wanneer wilden jullie samen aan kinderen beginnen?

Veronica: 'We praatten er vanaf het begin over, maar het ging bij ons net als bij veel andere mensen. We bleven het uitstellen. Je wilt nog even op vakantie, je wilt eerst nog een auto kopen of iets meer settelen.'


Roméo: 'De deal was, het eerste jaar spelen en genieten en daarna zien we wel. We wilden het krijgen van kinderen nog langer uitstellen, maar toen was Veronica al zwanger.'


Veronica: 'Het leven besliste anders en dat is eigenlijk perfect. Beter. Want je bent nooit echt klaar voor zo'n ingrijpende verandering.'


En een tweede?

Veronica: 'Ik zou graag nog een kind willen, maar ik werk in een café met een tijdelijk contract. De gedachte aan een tweede vind ik eng; ik ben bang dat mijn contract dan niet wordt verlengd. Het systeem van die jaarcontracten in Nederland vind ik echt absurd. In Canada, waar ik vandaan kom, zijn tijdelijke contracten ondenkbaar; na drie maanden proeftijd krijg je een aanstelling en heb je rechten. Maar zelfs de gemeente Amsterdam werkt met tijdelijke aanstellingen. De geméénte Amsterdam! Het creëert onveiligheid en onzekerheid. Logisch dat mensen niet staan te springen om baby's te maken. Dus ja, we denken wel aan een tweede, maar wat moet ik dan doen? Mijn baas voorliegen omdat ik anders mijn baan verlies? Ik vind dat dat niet nodig zou moeten zijn, ik ben een goede werknemer.'


Roméo: 'Als het gebeurt, gebeurt het. Ik denk vooral: ik ben mijn vriendin anderhalf jaar kwijt, omdat ze niet meer kan drinken, roken en feesten. Het is de natuur, hormonen en alles, maar ik vind haar nu leuker.'


Zien jullie om je heen dat mensen het krijgen van kinderen uitstellen?

Roméo: 'Bij mijn vrienden niet. Veel van hen krijgen gewoon een telefoontje: 'Hé, ik ben zwanger, wat gaan we doen?'


Veronica: 'Dat is echt een cultuurverschil. Geen van mijn vrienden heeft ooit zo'n telefoontje gehad of zou een kind houden na een 'one night thingy'. Zij kiezen voor een klein gezin, willen niet krap leven.'


Wanneer zouden jullie wel een tweede kind willen?

Veronica: 'Als de druk niet zo groot zou zijn, als je niet na twee maanden weer aan de slag moest, als kinderopvang niet zo duur zou zijn, dan zou ik een groter gezin willen. Maar zekerheid en een vast contract zijn het belangrijkst. Natuurlijk denk ik ook weleens, hebben we met zijn allen niet te hoge eisen? In dit appartement zou je ook vijf kinderen kunnen krijgen; zo deden ze dat vroeger ook. Het gaat erom hoe je wilt leven en dan willen wij toch iets meer comfort.'


Inna ( 36, heeft op dit moment geen werk) en Bas ( 35 , zzp'er in de IT) van Ettinger. Hun zoon Daan is 10 maanden oud. Willen wel een tweede kind, maar voorlopig nog niet. Hebben hun eerste kindje uitgesteld tot ze hun eigen leven op de rit hadden.


Hoeveel kinderen willen jullie?

Bas: 'We willen er twee of drie, maar het is afwachten hoe het gaat. Je kunt het pas beslissen wanneer je een kind hebt. Dan weet je pas hoeveel zorg je eraan kwijt bent. Daan is hartstikke makkelijk, als de tweede dat ook is, wil ik er wel drie.'


Inna: 'Ik denk twee, vanwege onze leeftijd. De bevalling en het dragen is zwaarder naarmate je ouder wordt.'


Waarom besloten jullie op latere leeftijd aan een eerste kind te beginnen?

Bas: 'Inna was 30 en ik 29 toen we elkaar leerden kennen. Ik vond het belangrijk dat we eerst samen dingen konden doen. Inna was net begonnen met haar studie tot schoonheidsspecialiste. Die wilde ze eerst afmaken en wat werkervaring opdoen voordat we kinderen zouden nemen. Daarbij was ik net begonnen als zzp'er, dus dat was ook spannend.'


Inna: 'Financieel had een eerste kindje toen wel gekund, maar we stelden het uit door zorgen om de toekomst. Ik had altijd het plan: ik wil pas kinderen als ik al werkervaring heb.'


Bas: 'Natuurlijk is in eerste instantie de keuze een kindje te nemen een romantische, maar daarna ga je toch zakelijk nadenken: hoe gaan we dat doen? Je wilt groter wonen, een studie afmaken, werkervaring hebben. Dus dan ben je er ook wel rationeel mee bezig.'


Hadden jullie achteraf gezien liever eerder kinderen gekregen?

Inna: 'Nee, nu is het precies goed. We hebben veel genoten samen en hebben nu de tijd om een familie te stichten. Ik heb me in het begin wel een beetje zorgen gemaakt over de leeftijd, of het ging lukken, maar gelukkig ging het goed.'


Denken jullie weleens aan de financiële consequenties van een tweede kind?

Bas: 'De markt is een stuk onzekerder op dit moment, dat zijn wel dingen waar je over nadenkt. We zijn aan het kijken of Inna weer gaat werken en Daan dus naar een kinderdagverblijf gaat. Of dat rendabel is moeten we nog uitzoeken.'


Waarop zouden jullie moeten bezuinigen bij een tweede kind?

Inna: 'Op alles. Op onszelf, onze kleding, met alles moet je rustiger aan doen.'


Bas: 'Als je kinderen krijgt, ben je veel bewuster van alles. Je spaart meer, je gaat behoudender leven. We wonen in een groot huis, maar met de huizenmarkt gaat het niet zo goed. Dus dan denk je: misschien moet ik wat meer op mijn huis aflossen voor de zekerheid. Ik zou het vervelend vinden als wij straks moeten verhuizen als ik geen baan meer zou hebben.'


Zou er iets in jullie situatie moeten veranderen als jullie een tweede kind nemen?

Inna: 'Ik denk dat ik fulltime moet werken, daar heb ik ook zin in.'


Bas: 'Maar we zouden het niet laten om die reden. Als Inna geen fulltimebaan vindt, nemen we alsnog een tweede. Dan moeten we alleen ergens op gaan bezuinigen. Of misschien moeten we het iets langer uitstellen.'


Jasper Graaf ( 37 ), heeft sinds februari een netwerkbureau voor communicatie) en Shanne van den Mosselaar ( 29 ), pr-medewerker en webbeheerder voor West-Friese bibliotheken). Hebben twee dochters: Fien ( 4 ) en Eefke (3 ). Denken dat ze een derde kind niet kunnen betalen.


Wilden jullie altijd al kinderen?

Jasper: 'Geen haar op mijn hoofd die het niet wou. In eerste instantie wilde ik er één, maar je zag gelijk aan Fien dat ze een vriendinnetje nodig had.'


Shanne: 'Ik zou nooit voor één kiezen, ik denk dat het voor iedereen leuk is een broer of zus te hebben. Sommige dingen kun je alleen met hen delen.'


Willen jullie nog meer kinderen?

Jasper: 'Jij wilde nog adopteren, Shanne.'


Shanne: 'Dat heb ik overwogen, maar ten eerste kost dat klauwen met geld en ten tweede hebben wij het niet nodig. De wachtlijsten zijn zo lang, dan vind ik het niet eerlijk tegenover mensen die geen andere keuze hebben.'


Jasper: 'Maar er zit geen knoop in, ik ben niet gesteriliseerd.'


Shanne: 'Ik ben 29, heb twee kinderen, maar weet niet hoe ik er over vier jaar over denk. Dan ben ik nog steeds jong genoeg en misschien hebben we het tegen die tijd wel ruimer en begint het te kriebelen. Ik denk dat als je de ruimte hebt, een auto en de opvang kunt betalen, het wel leuk is een groot gezin te hebben. Zeker voor later, dan zit je met Kerst met een heel gezelschap.'


Jasper: 'Tegenwoordig besluiten mensen pas een kind te nemen als ze al hun materiële zaken op orde hebben. In de jaren vijftig waren gezinnen veel groter en die mensen hadden geen cent! Geloof speelde een rol, maar ik denk dat toen de standaard ook lager was.'


Shanne: 'Wij worden vaak al gek aangekeken als ze horen dat de meiden op één kamer slapen. Bij een derde kindje heb je ook praktische problemen. Onze ouders hebben allemaal een eigen bedrijf, die staan niet te springen om op te passen. Nu komen we met twee kinderen, laat staan dat je met drie komt. Ik denk ook niet dat we nu een derde kind kunnen betalen. Het afgelopen jaar is Fien van het kinderdagverblijf naar een gastouder gegaan omdat dat goedkoper is. En Eefke van twee dagen naar één dag.'


Is één van jullie minder gaan werken?

Shanne: 'We hebben afgesproken dat Jasper op dinsdag thuis is en dan werkt-ie 's avonds of zaterdagochtend. Dat scheelt een hoop geld en het is leuk voor hem een dag met de kinderen te zijn. Bij ons is het zo dat als de kinderen twee dagen naar de kinderopvang zouden gaan, ik beter een werkdag kan inleveren. Maar ik moet er niet aan denken minder te werken.'


Zijn er dingen die jullie hebben moeten inleveren toen de tweede werd geboren?

Jasper: 'Zo voelt het niet, maar wij hebben ook geen ruige eisen.'


Shanne: 'Wij zijn het afgelopen jaar niet echt op vakantie geweest. Wel een weekje kamperen, maar geen drie weken weg zoals veel mensen doen. Dat mis ik wel. En jij wil al zeven jaar een nieuwe gitaar kopen.'


Jasper: 'Klopt, maar het moet ook wel gelijk een dure zijn.'


Shanne: 'We komen rond, maar we houden niets over. We kunnen niet elke maand 200 euro opzij zetten voor als de meiden gaan studeren, maar dat kan misschien wel als ze allebei naar school gaan.'


Muriël Meester (37), locatiemanager bij een kinderdagverblijf en Jeroen Greuter (40), projectmanager voor de Goede Doelen Loterij. Hebben twee zoons: Joep (5) en Teun (3). Willen onder meer wegens financiële redenen geen derde kindje.


Wanneer besloten jullie kinderen te nemen?

Jeroen: 'We zijn ernaartoe gegroeid. Op een gegeven moment hadden we zoiets van: het zou wel leuk zijn, maar dan eentje. Lekker praktisch.'


Muriël: 'Je kunt nog veel dingen doen en het is eenvoudiger één kind naar iemand toe te brengen dan twee.'


Waarom besloten jullie toch nog een kind te nemen?

Muriël: 'Ik kom zelf uit een groot gezin en vind dat heel leuk, dus ik vond het een beetje oneerlijk om Joep dan geen broertjes of zusjes te gunnen.'


Wachtten jullie op het moment dat alles financieel stabiel was?

Muriël: 'Bij de eerste helemaal niet.'


Jeroen: 'Bij de tweede kwamen er wel dingen bij kijken. We woonden op 100 vierkante meter in Haarlem met twee slaapkamers. Uiteraard kunnen je kinderen op één slaapkamer slapen, maar je gunt ze ook hun eigen plekje. Toen hebben we besloten een ander huis te zoeken en begon het financiële aspect. Haarlem is een leuke stad, maar niet te betalen. Uiteindelijk zijn we in Enkhuizen terechtgekomen. Qua omgeving hebben we geen slechte keuze gemaakt, maar qua werk is het hier wel lastiger. Muur werkte in Hillegom en ik in Amsterdam. Eén van ons moest zijn baan opzeggen, want je kunt vanaf hier niet naar Hillegom en Amsterdam reizen elke dag. Uiteindelijk heeft Muur haar baan opgezegd en moest ze hier werk vinden.'


Muriël: 'Dat is wel snel gelukt, maar niet meteen de baan die ik wilde. Ik heb eerst op het hoofdkantoor van een kinderopvang gewerkt, na een jaar heb ik wel weer gevonden wat ik wilde.'


Willen jullie een derde kindje?

Muriël: 'Ik sta er wel voor open, maar het is nu niet handig, omdat ik geen vast contract heb. We zouden ook groter willen wonen dan en je raakt je huis nu niet snel kwijt.'


Jeroen: 'Bij een derde kleintje heb je ook een logistiek verhaal, je hebt bijvoorbeeld een andere auto nodig. Je hebt een extra kindje dat je kwijt moet.'


Muriël: 'En we willen graag het leven blijven leiden, dat we nu hebben. Op vakantie gaan, leuke dingen doen en je kinderen wat meegeven later. Niet dat als ze straks gaan studeren, we niets kunnen bijbetalen.'


Jeroen: 'Aan de ene kant heb je iets van: het is gezellig, leuk om er nog een bij te krijgen, maar financieel is het toch wel een drempel. Als één van ons werkloos raakt, heeft dat veel gevolgen. Dat betekent dat je het huis niet meer kunt betalen en moet zien kwijt te raken, wat in deze tijd bijna niet lukt.'


Is het de angst voor mindere tijden?

Muriël: 'Dat is het, denk ik. Bij de eerste zat dat echt niet in mijn hoofd. Bij de tweede had ik het ook niet, terwijl ik toen ook geen vaste baan had. De crisis was toen nog niet zo benoemd.'


Historisch laag


Willen en doen


Wat we zeggen en willen komt zelden overeen met wat we doen. Tenminste, als het over gezinszaken gaat. Demograaf Liefbroer signaleert dat jongere generaties traditioneler en minder vrijgevochten denken over relaties en gezinnen dan hun ouders, maar dat vertaalt zich niet in gedrag: de scheidingscijfers zijn al jaren stabiel. Liefbroer: 'Die paradox zie je het best in Italië. Er is geen land waar familie en kinderen zo belangrijk worden gevonden, maar het geboortecijfer bij de Italianen is laag.'


Nederland vs. Europa


In heel Europa geven ouders op dit moment minder gehoor aan hun kinderwens. De Nederlandse ouder scoort in vergelijking met Europese collega's niet laag. Het gemiddeld aantal kinderen per vrouw is in Nederland 1,7, in Europa is dat 1,5. Duitsland, Italië en Spanje zitten daaronder. Hoewel ook in het Scandinavische 'ouderparadijs' het geboortetal terugloopt, brengen vrouwen daar nog steeds meer baby's ter wereld dan in Nederland. Net als in het rooms-katholieke Ierland overigens.


Grootste vraag voor de demografen is of het uitstel van ouders ook afstel betekent. Demograaf Liefbroer: 'Het kan zijn dat het effect op de lange termijn verwaarloosbaar is. De cijfers van het CBS zijn slechts dagkoersen. Tijdens de crisis in de jaren tachtig kwam van uitstel geen afstel. Het gemiddeld aantal kinderen per vrouw veranderde door de crisis niet: de kinderen werden alleen later geboren.'


De demografen zien wel belangrijke verschillen met de jaren tachtig. Demograaf Nico van Nimwegen: 'De huidige crisis is al in 2008 begonnen en zit veel dieper. Daarnaast heeft de overheid een aantal gunstige maatregelen voor de kinderdagopvang grotendeels teruggedraaid. De levens van jongere generaties liggen aardig overhoop. Ik vind dat we daar niet te luchtig over moeten denken. Jonge ouders hadden al een gecompliceerd bestaan en al die onzekerheid maakt het nu nog ingewikkelder.'


Uitstel of afstel?


Lees verder op pagina V4


Vervolg van pagina V3


Met 172 duizend geboorten tussen juni 2012 en mei 2013 ligt het niveau bijna net zo laag als in de eerste helft van de jaren tachtig, aldus het CBS. Het laagste aantal sinds 1950 werd gehaald in 1983, toen 170 duizend kinderen werden geboren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.