Interview

'Als regering heb je het volk nu eenmaal niet voor het uitkiezen'

De vicevoorzitter van de Raad van State waarschuwt dat het kabinet nog lang niet klaar is. Door Remco Meijer

Piet Hein Donner: 'Vernieuwen binnen oude structuren werkt niet.'Beeld Mike Roelofs

'Te lang is het beeld opgeroepen dat je met veel minder geld toch hetzelfde zou kunnen doen. Dat is niet het geval. De operatie decentralisering is ook een operatie versobering van de geboden overheidsvoorzieningen. Niet iedereen krijgt meer hetzelfde. We kunnen het gewoon niet meer betalen om alles uniform op te lossen.'

Vicepresident Piet Hein Donner van de Raad van State presenteerde donderdag zijn jaarverslag. De raad is de belangrijkste juridisch en politiek adviseur van Kamer en kabinet en tevens de hoogste algemene bestuursrechter. Donner (66) waarschuwt dat het beheersen van de kosten in de gezondheidszorg en de sociale zekerheid een probleem blijft en dat het kabinet nog lang niet klaar is. 'We zijn uit de vangrail, maar we rijden nog steeds op de vluchtstrook.'

Hij steunt het kabinet in de twee majeure bewegingen: een participatiemaatschappij waarin meer zelfredzaamheid van de burger wordt gevraagd en de overheveling van het rijk naar gemeenten van veel sociale voorzieningen - die minder gemeenschappelijk en meer individueel worden toegesneden. 'Voor andere oplossingen hebben we simpelweg de middelen niet en dit is het meest logische antwoord op een samenleving die, juist ook door die internationale dimensie, steeds meer verbrokkelt. Dan kun je die samenleving maar beter op een kleinere schaal bij elkaar houden, in plaats van in een groter verband de verschillen te accentueren.'

U waarschuwt in het jaarverslag voor stagnatie in de uitvoering.

'Ik waarschuw vooral dat als er een probleem is in een gemeente, we niet moeten vasthouden aan de reflex om dat in de Tweede Kamer op te lossen. Nee, die verantwoordelijkheid van de overheid ligt nu ook lokaal. De neiging is nog te vaak om bij een geschil in een gemeente de tegenbeweging in de Kamer in te zetten, door daar verhaal te gaan halen. Dat is gevaarlijk, want dan creëer je alleen maar frustraties. En het eind van het liedje is dat voor een nationale oplossing ook de rekening nationaal wordt gepresenteerd.'

U laat uw waarschuwing vergezeld gaan van een Bijbels citaat: 'Geen nieuwe wijn in oude zakken.' Wat bedoelt u daarmee?

'Vernieuwen binnen oude structuren werkt niet. Mensen worden meer op elkaar aangewezen, ook ouderen. Als twee ouderen besluiten intensief voor elkaar te gaan zorgen, moet je niet gelijktijdig binnen de bestaande AOW-structuur zeggen: nu gaan we u korten op de AOW, omdat we u als samenwonend beschouwen. Nee, kom tot een structuur waarbij iedereen dezelfde AOW heeft en het lonend is om bij elkaar te gaan zitten in plaats van allemaal los van elkaar te blijven.'

Hij heeft meer voorbeelden. De arbeidsmarkt flexibiliseert in hoog tempo. Het is Donner een doorn in het oog dat er een groot gat gaapt tussen de zekerheid van het vaste contract en de onzekerheid voor de zzp'er zonder voorzieningen. 'Het is nu alles of niets. Zonder arbeidsovereenkomst bouw je geen reserves op voor later, in een levensfase waarin dat juist wel zou moeten. We hebben alle zekerheden verbonden aan vaste contracten, maar die zijn voor werkgevers zo duur dat ze zich wel drie keer bedenken. Er moeten toch tussenvormen en overgangsvormen denkbaar zijn? Waarom bijvoorbeeld niet in een periode waarin het wat minder gaat wat minder salaris, als daarmee wel het vaste contract blijft bestaan?'

Daarmee verwant is een andere constatering. Het beeld dat mensen vooral in hun ouderdom moeten worden ondersteund, is achterhaald. Donner citeert onderzoeken van het Sociaal en Cultureel Planbureau en De Nederlandsche Bank, waaruit blijkt dat het met de vermogensopbouw van 65-plussers over het algemeen wel goed zit, maar dat de generatie tussen 20 en 40 het wat dat betreft veel moeilijker heeft. 'Onze regelgeving berust op beelden die niet meer overeenkomen met de statistieken. Vroeger maakte je tussen 20 en 40 de grootste inkomenssprong en kon je daarom in die fase het meeste bijdragen aan pensioen en hypotheek. Nu zouden we juist mensen in die eerste beroepsfase meer moeten steunen.'

Reageert de politiek daar afdoende op?

'Dat is voor de politiek niet zo eenvoudig, want er is electorale weerstand. Die vertaalt zich in ouderenpartijen. Het is zo'n feit dat slechts geleidelijk doordringt. Doordat bij veel mensen het huis onder water staat, is het wel zichtbaarder geworden. Daarom zeg ik: pas op met op volle kracht vooruitgaan op basis van oude structuren, terwijl de werkelijkheid - al dan niet door eigen toedoen - is gewijzigd.'

Vindt u de huidige politieke versnippering een probleem?

'Verscheidenheid is een kenmerk van de Nederlandse politiek, die is er altijd geweest. Tussen 1848 en 1918 hadden we een districtenstelsel. Middenin de Eerste Wereldoorlog waren we met dat stelsel niet in staat een meerderheidskabinet te creëren. Omdat door onze ingeboren drang tot verscheidenheid bijna elk district zijn eigen partij opleverde. Evenredige vertegenwoordiging was een antwoord op die fragmentatie. Alleen na de Tweede Wereldoorlog hebben we de situatie gehad van echt grote partijen. Eerst de PvdA, dankzij de Doorbraak. Daarna, door fusie, het CDA. Maar zelfs de VVD haalt nu als grootste partij die omvang niet. Kennelijk voelen mensen zich binnen die grote eenheden toch niet vertegenwoordigd. Ik zou oppassen daaraan met regels iets te willen veranderen. Dat zou wel eens als resultaat kunnen hebben dat nog minder mensen zich bij de politiek betrokken voelen en niet gaan stemmen.'

Wat is dan de oplossing?

'Een nieuw kabinet moet het vertrouwen hebben van het parlement. Wij hebben dat heel sterk gekoppeld aan meerderheidssteun, terwijl dat strikt genomen twee verschillende grootheden zijn. Kijk naar Denemarken. Daar heeft het kabinet een programma, waarbij het meerderheden zoekt. Gegeven het feit dat wij geen grote partijen hebben, zullen we ook meer in die richting moeten gaan denken.'

Premier Rutte zegt: het zal de komende tijd zo blijven dat een kabinet niet kan rekenen op een meerderheid in beide Kamers. Eens?

'Ja, dat denk ik wel.' Lachend: 'Als regering heb je het volk nu eenmaal niet voor het uitkiezen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden