analyse

Als Poetin de gaskraan dichtdraait, zal ook Nederland hard worden geraakt

Als het conflict rond Oekraïne escaleert en Rusland de gaskraan dichtdraait, kan dat grote gevolgen hebben voor Nederland. In dat scenario is er genoeg gas voor vier weken, mits andere Europese landen solidair zijn en hun gasreserves met Nederland delen.

Bard van de Weijer
De controlekamer bij een van de grootste gasvelden ter wereld: Bovanenkovo op het schiereiland Yamal. Het werd ontdekt in de jaren '70, maar pas onder president Poetin in gebruik genomen. Beeld Yuri Kozyrev/ Noor
De controlekamer bij een van de grootste gasvelden ter wereld: Bovanenkovo op het schiereiland Yamal. Het werd ontdekt in de jaren '70, maar pas onder president Poetin in gebruik genomen.Beeld Yuri Kozyrev/ Noor

Daarna doemen grote problemen op, zegt energie-analist Jilles van den Beukel van het gezaghebbende The Hague Centre for Strategic Studies. Nederland is, net als de rest van Europa, sterk afhankelijk van Rusland, dat 40 procent van het Europese aardgas levert.

Hoewel Moskou niet openlijk heeft gedreigd met een gasboycot, zou het niet de eerste keer zijn. In 2009 stopten de gasleveringen aan Europa wekenlang. Ook toen was dat een gevolg van een geschil tussen Rusland en Oekraïne, dat als belangrijk doorvoerland geldt. Door de gasstaking, midden in de winter, raakten Oost-Europese landen en de Balkan destijds in grote problemen. In 2012 werden leveringen vanuit Rusland eveneens onderbroken.

‘Het is opmerkelijk dat áls Moskou de gasleveranties stillegt, dit altijd gebeurt als het koud is’, zegt Machiel Mulder, hoogleraar energie-economie aan de Rijksuniversiteit Groningen, die eerder onderzoek heeft verricht naar Russische gasleveringen. Volgens Mulder is het niet denkbeeldig dat president Poetin het gaswapen nu opnieuw zal inzetten: ‘Feitelijk is het al aan de gang en zitten we er midden in.’

Neem de belangrijke Yamal-verbinding via Belarus en Polen, die jaarlijks ongeveer 30 miljard kubieke meter aardgas naar Europa transporteert. Door deze leiding stroomt nu al enige tijd nauwelijks iets. Ook via Oekraïne komt minder Russisch gas. ‘Dat de prijzen nu zo hoog zijn, komt vooral door Russische beperkingen’, aldus Mulder. Via de noordelijke Nord Stream-leiding stroomt nog wel aardgas naar Europa.

Nederland

Als de situatie rond Oekraïne escaleert en Moskou besluit de gaskraan naar Europa volledig dicht te draaien, staat ook Nederland al snel maatschappelijke ontwrichting te wachten. Dit komt onder meer doordat de gasvoorraden in Europa, maar vooral in Nederland, historisch laag zijn.

De gasopslag is nooit bedoeld om Nederland voor langere tijd van gas te voorzien; hij moet vooral pieken opvangen, bijvoorbeeld als het plotseling koud wordt. Als de toevoer van Russisch aardgas stokt, is de opslag binnen enkele weken leeggetrokken, aldus Van den Beukel.

Brussel heeft gedreigd met zware sancties als Rusland Oekraïne binnenvalt. Europa kan Rusland uit het internationale banksysteem Swift gooien. In het meest extreme scenario kan Moskou dan terugslaan door de volledige gastoevoer naar Europa lam te leggen.

Het staat buiten kijf dat het wegvallen van een groot deel van het aanbod veel impact heeft, aldus het ministerie van Economische Zaken. Hoe groot die impact is, hangt volgens een woordvoerder van veel factoren af, onder meer hoe het resterende gas verdeeld wordt, en of er alternatieven zijn.

Noodplan

Economische Zaken heeft twee jaar geleden een noodplan opgesteld waarin globaal staat wat er moet gebeuren als sprake is van een ernstige verstoring van de gasvoorziening. Volgens dit zogenoemde Bescherm en Herstelplan Gas worden in noodsituaties eerst afnemers van de niet-essentiële industrie van het gas gehaald.

- Beeld -
-Beeld -

Bij een abrupt einde aan de Russische leveringen zal volgens een woordvoerder van het ministerie vrijwel zeker de classificatie ‘noodsituatie’ uit het Bescherm en Herstelplan van toepassing zijn. In dat geval zullen niet-essentiële afnemers snel worden afgeschakeld. Welke fabrieken of sectoren dat zijn, kan het ministerie nog niet zeggen. ‘Dat hangt af van de specifieke situatie: hoe groot is het tekort, is het plaatselijk of landelijk, hoe lang duurt het importtekort.’

Volgens dit noodplan worden ziekenhuizen, huishoudens en stadsverwarmingssystemen zo lang mogelijk in de lucht gehouden. Dit geldt ook voor gascentrales. Deze zijn onder meer essentieel voor het transport van aardgas door het land. ‘Als de situatie lang genoeg duurt, kunnen ook gascentrales in de problemen komen’, zegt Van den Beukel.

Jan Vorrink, hoofd van het besturingscentrum van netbeheerder Tennet, verwacht dat Nederland bij een Russische gasboycot niet het eerste land is dat in de gevarenzone komt. Onder meer dankzij de eigen gasproductie, de gasopslag en gasverbindingen met Engeland en Scandinavië. Ook kan Nederland relatief makkelijk elektriciteit importeren uit omliggende landen. Vorrink zegt dat zelfs in het meest extreme scenario er geen grootschalige stroomuitval verwacht hoeft te worden.

‘Betrouwbare partner’

Als Rusland de gaskraan dichtdraait, hebben we niettemin een groot probleem, zegt ook Gasunie. ‘Maar dit is nog nooit gebeurd, zelfs niet in de Koude Oorlog’, benadrukt een woordvoerder. ‘Rusland is in zakelijk opzicht altijd een betrouwbare partner geweest. Wij gaan daar ook nu van uit.’ Voor de Nederlandse situatie mag dit gelden, Europa is in het verleden wel degelijk getroffen door Russische gassancties.

In 2009 kon het wegvallen van het Russische gas deels worden gecompenseerd uit andere bronnen, onder meer met gas uit Groningen. Nu is dat veel minder het geval. De capaciteit van vloeibaar gas (LNG) dat via schepen wordt aangevoerd, is volstrekt onvoldoende om eventuele tekorten aan te vullen, zeggen Van den Beukel en Mulder.

Ook andere leveranciers kunnen niet snel meer gas leveren. Noorwegen zit al aan zijn plafond en ook uit Algerije zal het aanbod niet fors verhoogd worden, onder meer vanwege gesteggel tussen Algerije en buurland Marokko, waar een van de gasleidingen doorheen loopt. In een absoluut noodgeval zal de gaskraan in Groningen worden opengezet, zegt een betrokkene die op anonieme basis spreekt. ‘Daar zullen zelfs Groningers begrip voor hebben.’

Vooropgezet plan

‘Terugkijkend naar het afgelopen jaar kun je je afvragen wat Ruslands intentie is geweest. De toevoer was al relatief laag en werd steeds lager’, zegt Van den Beukel. Met name de belangrijke voorraden met hoogcalorisch gas, waarvan het Russische staatsbedrijf Gazprom er acht heeft in Europa, zijn vorig jaar nauwelijks gevuld. Moskou heeft mogelijk deze strategie gekozen om Europa onder druk te zetten de nieuwe gasverbinding Nord Stream 2 in gebruik te nemen. Of er een vooropgezet plan is, is speculatie, aldus Mulder. ‘Maar je gaat het haast denken.’

Nu al spint Moskou garen bij zijn beleid. ‘Als het land 10 procent minder gas levert, leidt dat tot misschien wel een verdubbeling van de gasprijs in Europa’, aldus Van den Beukel. Gazprom noteerde onlangs zijn grootste kwartaalwinst ooit. ‘Minder leveren pakt financieel dus goed uit.’

‘We hebben wat aardgas betreft nu geen goede uitgangspositie’, vat Van den Beukel de situatie samen. ‘En Rusland wel.’

Dat Poetin juist nu de druk opvoert is begrijpelijk. Zijn machtspositie zal de komende jaren kleiner worden, nu Europa meer en meer van het gas af gaat. En lidstaten zullen de komende maanden vermoedelijk maatregelen nemen om te voorkomen dat ze de volgende winter in dezelfde situatie zitten.

Poetin heeft tot ongeveer april de tijd om zijn macht te gebruiken, dan breekt het voorjaar aan en daalt de vraag naar gas sterk. Van den Beukel: ‘Misschien is het wel nu of nooit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden