Als naaktportret in Huizen al aanstoot geeft, kan het Vaticaan wel sluiten

Het is helemaal nieuw. Het overvalt me. Nooit eerder in mijn leven heb ik de aandrang gevoeld in het openbaar mijn kleren uit te trekken....

Ik ben een nette liberaal. Tot nu toe heb ik steeds gedacht dat mensen in de beslotenheid van hun privévertrekken vooral vrijuit moeten leven, spreken en denken. Als een imam zich in een besloten bijeenkomst voorstelt hoe hij homo’s van flatgebouwen gaat gooien, wil ik hem die fantasie niet verbieden, ook al maakt hij zich daarmee bij mij persoonlijk niet erg geliefd. Maar in het openbaar liggen de dingen anders, daar gelden andere verantwoordelijkheden, daar zullen we ons een beetje gedeisd moeten houden. Zoals George Bernard Shaw zegt: ‘Liberty means responsibility. That is why most men dread it.’

Dat mag ik dan altijd gedacht hebben, de tijdgeest dacht er anders over, en dus waren de meeste mensen tot nu toe in het openbaar luidruchtiger, naakter en spontaner dan ik prettig vond. Alsof Shaw gelijk had en mensen inderdaad angst hebben voor de verantwoordelijkheden die met vrijheid gepaard gaan.

Maar, kijkaan, plotseling veranderde de tijdgeest van mening, de zeden verschoven, bonden in, kalmeerden, en het was zonneklaar dat het tijdperk van de luidruchtigheid ten einde was gelopen toen Heleen van Royen haar boek Stout publiceerde. Zodra je een ondeugend lingeriesetje kado krijgt bij een pot pindakaas, wordt het tijd om uit te zien naar iets anders.

Je zou denken dat ik nu gelukkig ben. Dat ik blij ben met het strenge fatsoen dat Nederland in de greep krijgt en dat overal tentoonstellingen en kunstwerken en plaatjes verbiedt. Maar nee. Want vreemd genoeg zijn we van het ene extreem regelrecht in het andere beland. Van een land waar de Kijkshop dildo’s aanprijst voor moederdag zijn we binnen een paar jaar tijd veranderd in een land waar de gemeente Huizen een schilderij verwijdert omdat er naakte vrouwentorso’s op zijn te zien. Altijd hollen of stilstaan. Alsof er geen middenweg te bedenken valt.

Vergeet niet, gemeentebestuur van Huizen, dat de Nederlandse toerist op zijn reizen door diepgelovige landen voortdurend wordt geconfronteerd met menselijk naakt. Van volkskunst op tempels en in openbare gebouwen tot de verheven kunstschatten in het Vaticaan: overal zie je alles. Dat de gemeente Huizen nu een kleurrijk schilderij besluit te verhangen, een duidelijk op volkskunst georiënteerd portret van twee danseressen, laat zien dat we in Nederland in volslagen verwarring zijn geraakt. Als dit al aanstoot geeft, kan het Vaticaan ook wel de deuren sluiten.

In een tegendraadse reflex zou ik daarom graag onze vrijheid redden door haar op te eisen. En dus had het vandaag zomaar kunnen gebeuren dat zo’n fatsoensrakker als ik het plotseling als haar dringende plicht beschouwde hier in het openbaar de deuren open te zetten en haar kleren uit te trekken. Het zou de gemeentebesturen en het kabinet te denken kunnen geven. Dat ik daar niettemin vanaf zie, heeft te maken met een ander citaat van George Bernard Shaw, van alweer honderd jaar geleden. ‘He who confuses political liberty with freedom and political equality with similarity has never thought for five minutes about either,’ zegt Shaw. Wie politieke vrijheidsrechten verwart met vrijheid en politieke gelijkheid met gelijkenis, heeft nog nooit vijf minuten over een van die begrippen nagedacht.

Shaw heeft gelijk. Het is handig om goed onderscheid te maken tussen vrijheid en politieke vrijheidsrechten. Je kunt ‘freedom’ vormgeven in je persoonlijk leven en onderling bevechten in de maatschappij, je kunt je vrijheid binnenshuis benutten of in het openbaar, je kunt je beklagen bij de Kijkshop of de Blokker als ze vibrators in de aanbieding doen voor moederdag, of als ze die juist weigeren te verkopen. ‘Political liberty’ is iets anders: die stelt vooral een opdracht aan de overheid. Politieke vrijheid betekent dat de overheid het vrije denken en vergaderen over het samenleven mogelijk moet maken.

En zo eindigt dit stuk vandaag weer teleurstellend. Was ik zojuist nog van plan in alle liederlijkheid mijn persoonlijke vrijheid op te eisen, een moment later ben ik alweer aangekomen bij mijn strenge stokpaardje van de politieke en burgerlijke vrijheid. Nu de discussie in de samenleving levendiger wordt en de opvattingen nogal eens botsen, wordt de taak van de overheid belangrijker en zwaarder. De overheid moet erop toezien dat het gesprek in de samenleving vrijuit kan worden gevoerd en dat individuele rechten worden beschermd.

Het baart me zorgen dat de overheid er op dit moment wel heel snel bij is om inhoudelijk in te breken in het gesprek, om schilderijen te verhangen en burgers op de vingers te tikken. Maar diezelfde overheid laat zich in het algemeen lastig aanspreken op de eigen rol. De ombudsman wordt door het kabinet afgeblaft als hij met kritiek komt. En in NRC Handelsblad bakkeleit de Raad van State met wetenschappers over de kritiek die asielrechters hebben op de Raad van State. Ook daar lijkt niemand van zins scherp naar de eigen rol te kijken.

‘Voor ons was de meest verontrustende uitkomst van het onderzoek’, schrijven de wetenschappers, ‘niet wat de rechters over de Raad van State zeiden. Echt verontrustend is de constatering dat de meeste geïnterviewde rechters zich neerlegden bij uitspraken van de Raad van State, ook als zij het daarmee fundamenteel oneens waren. Als processen binnen de rechterlijke macht zo werken in een relatief rustige periode waarin er weinig voor de rechters op het spel staat, hoe zal dat dan gaan als het er ook voor hen om spant?’

Veel burgers mogen dan niet goed snik zijn, met hun flatgebouwfantasieën en hun Kijkshopfolders, op de overheid moet je kunnen vertrouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden