INTERVIEWAnja Schreijer, hoofd infectieziekten GGD Amsterdam

‘Als mensen de maatregelen niet opvolgen, heeft het uiteindelijk allemaal geen zin’

Met een voor de GGD ongekend felle boodschap probeerde de gezondheidsdienst deze week Nederlanders wakker te schudden. Anja Schreijer, hoofd algemene infectieziekten van de GGD Amsterdam: ‘We hebben er misschien te veel vertrouwen in gehad dat mensen zich aan de regels zouden houden.’

Anja Schreijer.Beeld Guus Dubbelman / De Volkskrant

Het nieuwsbericht op de website van de GGD loog er woensdag niet om: Nederlanders maken zich schuldig aan ‘risicovol gedrag’. Ze geven feestjes zonder de anderhalve meter in acht te nemen. Ze weigeren in quarantaine te gaan, zelfs als ze besmet zijn. Ze verzwijgen hun contacten tegenover de GGD, waardoor het niet mogelijk is om brandhaarden vroegtijdig te blussen. ‘Dweilen met de kraan open’, schreef de gezondheidsdienst.

Tot op dat moment was de GGD vooral mikpunt van kritiek geweest. Te lange wachttijden bij het callcenter en de teststraten. Te langzame opschaling. ‘Mensen zoeken in zo’n crisis naar een zwartepiet’, zegt Schreijer (44), van origine arts maatschappij en gezondheid. ‘Dat is prima, we hebben een brede rug. Maar nu de besmettingen in Amsterdam en Rotterdam zo snel toenemen, was het belangrijk om zelf een signaal af te geven.’

Normaal communiceert de GGD op zakelijke toon, uit het bericht van deze week sprak emotie..

‘Wij zijn bij de GGD al sinds de uitbraak in februari aan het buffelen. We hebben best veel bereikt: teststraten, uitgebreide contactonderzoeken waarmee we clusters van besmettingen opsporen. Ik ben daar trots op. Maar als mensen de maatregelen niet opvolgen, heeft het uiteindelijk allemaal geen zin.’

Weigeren in quarantaine te gaan, verzwijgen van contacten: begrijpt u dat?

‘Ik snap het wel. Het is mooi weer, je wil graag naar buiten. Jongeren willen hun vrienden weer zien. Maar we maken het ook mee dat mensen gewoon naar hun werk gaan, met klachten of zelfs nadat ze al positief getest zijn.’

Drukte in de Herestraat in Groningen.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Hoe komen jullie erachter wat besmette mensen allemaal doen?

‘Onze bron- en contactonderzoekers doen goed speurwerk. Die blijven navragen: hoe zit het nou? Op een gegeven moment komen er dan mensen en situaties in beeld. Soms gaat het echt ver.’

Schreijer vertelt over een café in Amsterdam. Een werknemer met klachten werkte er dagenlang door. Hij besmette zijn collega’s. Vervolgens raakten bezoekers besmet. Inmiddels heeft het café de deuren tijdelijk gesloten.

Nog extremer was het geval van de bruiloft. Een positief getest persoon gaf alsnog gewoon een bruiloftsfeest, met tientallen bezoekers. Gevolg: een nieuwe brandhaard die door de GGD geblust moet worden.

Wat kan de GGD doen als er iemand op de radar komt die alle regels overtreedt?

‘Niet veel. We zeggen natuurlijk dat dit écht niet de bedoeling is. We proberen de contacten in beeld te krijgen en te waarschuwen. We delen onze zorgen met de burgemeester. En we gaan in gesprek met sleutelfiguren: studenten, horeca, ondernemers. We vertellen ze dat het menens is.’

Is de conclusie niet dat de overheid er onvoldoende in is geslaagd mensen te doordringen van de ernst van de situatie?

‘Ik weet niet of dat een verwijt naar de overheid moet zijn. Ik denk dat het ook heel lastig is om gedrag van mensen te veranderen. Het simpel afkondigen van maatregelen leidt niet automatisch tot het veranderen van gedrag.’

Dus eigenlijk zegt u: het was onvermijdelijk dat dit zou gebeuren?

‘Na de versoepelingen hebben we er met z’n allen vertrouwen in gehad dat een groot deel van de mensen de maatregelen zouden opvolgen. Misschien is dat een verkeerde inschatting geweest.’

Vertrouwen is de basis van de Nederlandse aanpak van het virus. Is die fase nu voorbij?

‘Ja, volgens mij moeten we kijken of het nog wel verstandig is dat mensen met honderd tegelijk mogen samenkomen in de privésfeer. En misschien moeten we binnenshuis wel terug naar maximaal tien personen. Ik zou me vooral willen focussen op risicogroepen en –situaties. De echte risicosituaties zijn binnen in kleine ruimtes waar wordt gedanst en gefeest met nauw contact (langer dan een kwartier binnen 1,5 meter, red.). Onverantwoordelijk gedrag en niet solidair met kwetsbare landgenoten.’

Via het bron- en contactonderzoek spreekt de GGD mensen die dit doen. Wat leren jullie van die gesprekken?

‘Vaak geven ze aan dat ze de regels lastig vinden. Ik denk ook dat we een groot deel niet horen. Ik ben al blij als mensen naar voren treden en durven aan te geven wat ze hebben gedaan. Over het algemeen ontbreekt het besef wat ze kunnen veroorzaken. Als we dat uitleggen, schrikken ze soms. Ik ben bang dat het besef pas weer komt als de ziekenhuizen vol raken en er weer schrijnende toestanden in verpleeghuizen zijn. Ik hoop dat we dat kunnen voorkomen.’

Is het ook vanwege dat gebrek aan besef dat de GGD nu reizigers op Schiphol gaat testen die terugkomen uit risicogebied?

‘Ik denk dat het goed is dat mensen extra alert gemaakt worden op het feit dat ze in quarantaine moeten. Wat de bijdrage van het testen van mensen zonder klachten zal zijn, wachten we af. Het risico is dat mensen met een negatieve test ook niet in quarantaine gaan. Terwijl ze dat wel moeten: ze kunnen het virus alsnog bij zich dragen.’

Zou een wettelijke verplichting om mee te werken aan quarantaine en het bron- en contactonderzoek een oplossing kunnen zijn?

‘Er zijn honderden besmettingen per dag in Nederland, zoiets zou lastig te handhaven zijn. Er wordt nu wel over nagedacht om steekproefsgewijs huisbezoeken te doen. We zien te vaak dat mensen gewoon in de rij voor de kassa staan als we ze bellen.’

Een verplichting kan ook duidelijkheid scheppen.

‘Denk jij dat het nog niet duidelijk is?’

Ik denk dat veel mensen denken: het is een advies. Hoe ver kom je nog met adviezen?

‘Daar moeten ze in Den Haag maar eens goed over nadenken.’

Vlak voor de zomer maakte de koepelorganisatie van de 25 GGD’s in Nederland een zogenoemd opschalingsplan voor het bron- en contactonderzoek. Voor de maanden juni tot en met september wordt daarin uitgegaan van 600 contactonderzoeken per dag. In het meest extreme scenario zouden dat er in de zomer 2.400 per dag kunnen zijn.

Deze week zei GGD-directeur Sjaak de Gouw dat Nederland met de huidige stijging binnen een paar weken op drieduizend contactonderzoeken per dag kan uitkomen, ver boven het worstcasescenario dus.

Hoe is het mogelijk dat het worstcasescenario nu al bijna wordt overtroffen?

‘Ik weet niet precies hoe die voorspellingen tot stand zijn gekomen, maar er was natuurlijk wel rekening mee gehouden dat mensen zich aan bepaalde gedragsregels zouden houden. Niet dat ze tientallen nauwe sociale contacten zouden aangaan.’

Moet je in zo’n plan niet van het slechtste scenario uitgaan? Dus ook dat mensen zich niet aan de regels houden?

‘Daar heb ik het antwoord niet direct op, dat zul je aan de koepelorganisatie moeten vragen.’ (Zie kader)

Toch brengt het jullie nu in de problemen met een krappe bezetting.

‘Het klopt dat onze opschaling op dit document is gebaseerd. En ook dat het spannend is met de bezetting. Maar wat ons in de problemen brengt is dat mensen zich niet aan de regels houden en er daardoor een flink aantal contacten hebben en er grote clusters ontstaan. Je kunt nog zoveel contactonderzoeken doen, als mensen weigeren in quarantaine te gaan, is het voor niks.’

Extreemste scenario al bijna overtroffen

Het extreemste scenario uit het opschalingsplan van de GGD betreft 2.400 bron- en contactonderzoeken per dag. ‘De bandbreedte is gebaseerd op de prognoses van het RIVM’, laat woordvoerder Sonja Kloppenburg weten. ‘Maar als we straks drieduizend besmette gevallen per dag hebben, hebben we wel een groter probleem dan het capaciteitsgebrek rond het bron- en contactonderzoek. Wij zijn continu aan het blussen. Soms lijkt het wel of mensen ons vragen of we nog voldoende water hebben zodat zij vervolgens het huis van de buurman in de fik kunnen steken.’

Volgens het RIVM klopt de informatie van de GGD niet. ‘Er is in mei een bandbreedte afgesproken voor het aantal positieve testen tussen verschillende partijen, en ook het RIVM heeft daar input voor geleverd. Deze input bestond onder meer uit het aanleveren van een schatting van het aantal positieve testen in mei. De scenario’s en de bandbreedte zijn niet gebaseerd op berekeningen of modellen van het RIVM.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden