Als kogels fluiten, zijn ze dichtbij

In Naarden hangen op de overzichtstentoonstelling Visies op Rusland in de Grote Kerk foto's van Leo Erken. Gemaakt in Tsjetsjenië toen de wereldpers haar aandacht al weer had verlegd....

Een fotograaf is helemaal niet een eenzame jongen die met z'n camera de wereld in trekt. 'Dat is een mythe. Je bent deel van een team. Foto's staan niet op zichzelf. Het is ontzettend dom om dat te denken. Ze zijn een onderdeel van het verhaal.'

Leo Erken (31) schuift met pagina's uit Trouw en Het Parool, de kranten waarvoor hij meestal op pad gaat. Hij werkt graag samen met schrijvende journalisten. Die mogen zich, als ze goed zijn, te allen tijde met zijn foto's bemoeien. 'Maar het werkt ook andersom. Als zij een klotestukje schrijven, krijgen ze het te horen.'

Een collega van NRC Handelsblad maakte, dank zij zijn bemiddeling, kennis met een aantal parachutisten in Tsjetsjenië. Maar het kranteverslag van hun activiteiten was, vindt Erken, niet genuanceerd. 'Ik hou er niet van als de boel wordt opgeblazen. Zeker niet als het om grote conflicten gaat. Er zijn al genoeg Rambo-verhalen.'

Hij zucht. 'Ook een groot deel van de fotografen gaat weinig subtiel te werk. Dat heeft met de markt te maken. Die verlangt kinderen met speelgoedpistooltjes.' Hij laat, op verzoek, een exemplaar van het prestigieuze blad Reportage zien, geesteskind van ex-Independent-redacteur Colin Jacobson. Foto's die Erken maakte van een Sikh-gemeenschap in Londen. 'Er zijn nauwelijks nog tijdschriften die belangwekkende fotoreportages publiceren. Ze zijn meer geïnteresseerd in vakantielanden en de inrichting van keukens. Een heel dramatische ontwikkeling, die zich steeds duidelijker aftekent.'

Erken kent zijn grenzen. 'Een oorlogsfotograaf wil ik niet zijn. Waar daadwerkelijk geschoten wordt, lig ik plat op mijn buik. Als kogels fluiten, zijn ze dichtbij.'

Hij gaat liever op zoek naar de andere, minder geruchtmakende werkelijkheid. 'Jongens als ik moeten het doen. Er zijn al te veel simpele zielen die juist vanwege de kogels een camera om hun nek hangen.'

Hij toont recente foto's. Loopjongens die moeten doorgaan voor elitetroepen, de smoeltjes vermagerd en onzeker. Niet de extreem-rechtse activiteiten van Kozakken, maar de alledaagse zorgen van het deel dat op zoek is naar zijn Russische identiteit. Nòg een ogenschijnlijk onschuldig tafereel: de mannen van het Witte Huis in Moskou, die eerder op sigarenverkopers dan terroristen lijken.

Wie geduldig is, wordt beloond. Kort na de overwinning, eind 1993, van Jeltsin op zijn belegeraars, werd Erken geconfronteerd met de uitwassen van zijn regime. Terwijl het grootste deel van de wereldpers naar huis was, zag hij hoe ordetroepen van het ministerie van Binnenlandse Zaken 's nachts een grote schoonmaak onder buitenlanders hielden. 'Racisme is populair in Rusland. Iedereen haat de Kaukasiërs en komt daar openlijk voor uit.'

De fotograaf is gefascineerd door de problemen en omwentelingen in dat land. 'De verhalen stapelen zich op. Je raakt er nooit uitgekeken.' Hij reisde de afgelopen jaren, gewapend met een kleine Leica, om de haverklap naar de voormalige Sovjet-Unie. 'Ik kan me er goed bewegen. Veel lukt me. Misschien is het m'n jeugdige uitstraling. Russen zijn goed aanspreekbaar. Het is een kletsgraag volk.'

Op de grote overzichtstentoonstelling Visies op Rusland worden, tijdens het Fotofestival Naarden (13 mei tot 5 juni), in de Grote Kerk recente foto's van Erken uit Tsjetsjenië getoond. Gemaakt toen ook dáár de aandacht van de wereldpers geslonken was. In Grozny bezocht hij atoomschuilkelders, en fotografeerde hij baboesjka's, oude vrouwtjes die elkaar alleen maar kunnen zien bij het vlammetje van een lucifer. Met eigen ogen zag hij het resultaat van een incidentje: achttien lijken. 'Absurd en ongelooflijk. Een mensenleven is er niets waard.'

Hij beschrijft de barre tocht die hij ondernam om, vanaf het dak van een torenhoge ruïne, de kapotgeschoten stad te fotograferen. Zijn Ierse collega en hij werden voor sluipschutters aangezien en een beschieting volgde. Ze ontsnapten op het nippertje aan de dood. 'De foto is mooi, maar het is het me niet waard geweest. Ik ben niet op zoek naar heroïek. De risico's die ik nam, waren onverantwoord.'

Leo Erken raakt nooit uitgepraat. Hij herhaalt, valt in de rede, vult aan, schatert - 'Heb ik een leuke baan of heb ik een leuke baan?' Maar nu is hij even stil. Foto van 11 maart 1995, gepubliceerd in Trouw: het lijk van een Russische soldaat, bedolven onder het puin, alleen opgemerkt door de Nederlandse fotograaf. 'Niemand heeft de moeite genomen het lichaam weg te halen, en juist daardoor is het exemplarisch voor de verschrikkingen van de oorlog. Na mijn verblijf in Grozny ben ik erg gaan twijfelen: wat maakt het uit of je foto's maakt of niet? De gevechten gaan door, ook nu nog, geen mens die daaraan iets veranderen kan. Dat steekt me gigantisch. Alsof het mijn verantwoordelijkheid is.'

Toch zal Erken de oorlogsgebieden voorlopig niet mijden. 'Het is goed als een Nederlandse jongen met Nederlandse ogen voor de Nederlandse kranten gaat kijken.'

De fotograaf wil niet spreken van een missie. 'Mijn enige taak is de omvang van de destructie zo goed en zorgvuldig mogelijk te registreren.'

De kwaliteit van zijn werk bestaat ook bij de gratie van het onderscheidingsvermogen van anderen. Op kranteredacties leidt de juiste selectie uit zijn materiaal tot verantwoorde fotoreportages. 'Je zou de redacteuren niet de kost moeten geven die in de Reuter-bak graaien en met de meest waanzinnige foto's op de proppen komen.'

Nu Jenny Smets, zijn steun en toeverlaat bij Trouw, de fotoredactie verlaat, wil hij niet langer voor het ochtendblad werken. 'Zij is mijn pitbull, ze denkt zoals ik denk. Ik zou niks te maken willen hebben met fotoredacteuren die de krant niet lezen. De meesten hebben geen idee van wat er op dit moment in Rusland speelt.'

Als het moet gaat Erken volledig zijn eigen gang. 'Ik reis heel nadrukkelijk niet in dienst van een krant. Ik ben een verstokt freelancer die wars is van autoriteit.'

Alles wat hij verdient investeert Erken, Fotojournalist van het Jaar 1993, in zijn reizen. Tickets, apparatuur en tolken kosten veel geld. Af en toe doet hij er een commerciële, 'maar verantwoorde', klus bij. 'Zo'n serie als die in Abchazië kostte me zesduizend gulden en heeft me tweeduizend gulden opgeleverd.' Soms heeft hij grote schulden. 'Maar steeds meer buitenlandse bureaus hebben mijn foto's in hun archieven. Dat moet mijn pensioen worden.'

De eerste jaren - hij studeerde in 1988 af aan de AKI, Instituut voor Hoger Beeldend Onderwijs, in Enschede - hield Erken zich bezig met de waan van de dag. Tegenwoordig concentreert hij zich op landen die hij steeds weer bezoekt. 'Op die manier kan ik dieper graven. Zoektochten moeten relevant zijn. Dat lukt je alleen als je over een grote kennis van zaken beschikt en, in bepaalde gebieden, een staat van dienst hebt opgebouwd. Ik verken stukje bij beetje de wereld, maar heb niet de illusie dat ik die in z'n geheel zal leren kennen. Wat je doet kun je beter goed doen.'

Al tijdens zijn jeugd, in het Gelderse Bemmel, had hij de behoefte zich te verdiepen. 'Ik had een grote honger naar informatie.' Vader en moeder waren geabonneerd op de Volkskrant en de Observer. Na de Nacht van Schmelzer stemden ze PvdA, en hoopten voor hun vijf dochters op glanzende carrières. 'Ze mochten vooral niet afhankelijk worden van mannen.'

Erken werd tijdens de laatste jaren van de middelbare school beroeps-actievoerder. 'Ik was, net als de rest, tegen kernenergie, maar haakte af toen het anarchisme gepredikt werd. De beweging is kapotgegaan aan politieke fanatici.'

Toch liet hij zijn idealen niet varen. Hij was een van de initiatiefnemers van Mainline, blad voor drugsverslaafden. In fotoreportages wilde hij junks open en bloot presenteren. Zonder voorbehoud, zonder zwarte balkjes, zonder de suggestie, bij voorbaat, van crimineel gedrag. Een unieke aanpak, zegt Erken, die niet zonder gevolgen kon blijven: privacy mag in Nederland niet worden geschonden. 'In Rusland hebben ze nog nooit van dat woord gehoord. Daar worden dronken huisvaders in de boeien geslagen, vullen moeders ondertussen formulieren in om ze vijftien dagen uit huis te houden, en is er, terwijl je fotografeert, niemand die je een strobreed in de weg legt.' Dat is in Nederland ondenkbaar. 'Toch zou het zinvol zijn als je het geweld dat zich binnenskamers afspeelt, kon vastleggen. Dan wordt zo'n groot sociaal probleem pas echt zichtbaar.'

Als Leo Erken de deur van zijn Amsterdamse huis uitloopt, botst hij op toeristen. 'Op weg naar de hoeren, om te koekeloeren.'

Van geruisloze arrestaties op de Pillenbrug kijkt hij niet op. Te vaak gezien, geen nieuws. En toch: ook als hij geen camera bij zich heeft, kan hij het niet laten. Dan prevelt hij, zelfs in Nederland, steeds een denkbeeldige klik!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden