Als je politici als Baudet & co niet op hun woorden mag afrekenen, waarop dan wel?

Wat Umberto Eco ons kan leren over Thierry Baudet

Ik weet niet hoe het met u zit, maar mij overkomt het zelden of nooit dat ik een grapje maak waarin ik onbedoeld nazi's op een voetstuk zet. Evenmin duiken er in mijn lezingen per ongeluk extreem-rechtse signaalwoorden op.

De parlementariërs van Forum voor Democratie (FvD) hebben echter regelmatig zo'n oepsmomentje. NRC Handelsblad berichtte over Theo Hiddema, die tijdens een etentje met kandidaat-Kamerleden had gezegd 'hoe leuk het was weer in een keldertje te zitten. Omdat de grootste beweging van de 20ste eeuw ook in een kelder was ontstaan'. Een verwijzing naar Hitlers mislukte Bierkellerputsch in 1923, aldus NRC. Volgens Hiddema was het 'pure ironie'.

Thierry Baudet had in de oprichtingsspeech van zijn partij gesproken over een 'boreaal Europa', las ik bij De Correspondent. Een onfrisse term, die verwijst naar de pure, noordelijke afstamming van het arische ras en opduikt bij extreem-rechtse mispunten assorti, onder wie Jean-Marie Le Pen. Volgens De Correspondent is het 'een codewoord, een dog-whistle. Het verwijst naar hetzelfde gedachtengoed van raszuiverheid dat in het Derde Rijk centraal stond'. De FvD-woordvoerder wil niet uitleggen wat dit woord in Baudets toespraak deed, maar verwerpt de gelegde link als het aansmeren van 'guilt by association'.

Beide voorvallen deden me denken aan een essay van Umberto Eco in The New York Review of Books. Hij haalt Ionesco aan, 'alleen woorden tellen en de rest is slechts gekwebbel', en stelt dat 'taalkundige gewoonten vaak belangrijke symptomen zijn van onderliggende gevoelens.' Eco's essay gaat over fascisme. Een lastig woord, geeft hij toe, want fascisme kent zoveel gezichten dat het moeilijk is te zeggen wat het precies is. We herinneren ons de Tweede Wereldoorlog, schrijft hij, en zeggen plechtig dat 'zij dit nooit meer mogen doen'. Maar wie zijn 'zij'? Het fascisme zal nu niet meer dezelfde vormen aannemen als toen. 'Het zou zoveel gemakkelijker zijn, voor ons, als er iemand op het wereldtoneel verscheen die zei: 'Ik wil Auschwitz heropenen, ik wil dat de Zwarthemden weer paraderen op Italiaanse pleinen'. Het leven is niet zo simpel.'

Toch denkt Eco dat er wel een aantal typische kenmerken zijn van wat hij Ur-Fascisme noemt, en waaraan we nieuwe fascisten zouden kunnen herkennen. Eco schrijft bijvoorbeeld dat fascisten vrijwel altijd beginnen met 'een appèl tegen indringers'. Het is daarbij van belang dat mensen zich belaagd voelen, met name de middenklasse; een eigenschap van Ur-Fascisme is dat het leven draait om strijd. Nog een kenmerk: de dreiging komt niet alleen van buitenaf, maar ook van binnenuit. Het is volgens Eco ook karakteristiek dat Ur-Fascisme de legitimiteit van parlement en regering in twijfel trekt.

Staat u me een kleine Baudet-bloemlezing toe. Naast zorgen over 'homeopathische verdunning' en zijn wens dat 'Europa dominant blank en cultureel blijft zoals het is', zei hij onder meer dat de immigratieproblemen straks 'niet meer te behappen zijn'. De middenklasse 'wordt weggedrukt'. '[We] leven op de rand van de totale instorting.' 'Onze vrije, tolerante (..) samenleving verkeert in levensgevaar - is zelfs dodelijk gewond.' 'We worden aangevallen door degenen die ons zouden moeten beschermen. (..) Het Westen lijdt aan een auto-immuunziekte.' 'Er zit een element van bedrog in de representatieve democratie.' 'We leven in een schijndemocratie, waarin verschillende politieke spelers tezamen een kartel vormen.' 'Leven met een valse vrede of ten strijde trekken'. 'Het allerbeste zou zijn als wij absolute heersers zijn.'

Volgens Baudet & co zijn bijna al deze uitspraken onbegrepen grapjes, onhandig geformuleerd, uit context gehaald, bewust verkeerd geïnterpreteerd en beslist geen racisme ('gelul, bullshit'). Maar op een gegeven moment wordt de claim dat het allemaal een groot misverstand is onredelijk en ongeloofwaardig; dan is er een overduidelijk patroon. Bovendien: als je een politicus niet op zijn woorden mag afrekenen, waarop dan wel?

'Ur-fascisme kan terugkomen in de meest onschuldige vermommingen', schrijft Eco. 'Het is onze plicht het bloot te leggen en te wijzen op alle nieuwe gevallen - elke dag, in elk deel van de wereld.' Verzaken we die plicht? Veel media dekken Baudets fascisme toe met de mantel der neutraliteit; noemen hem verfrissend, verrassend. Steeds laat hij flitsen van zijn ware gezicht zien, en steeds blijkt men bereid net op dat moment even te knipperen. Maar zoals de wijze Maya Angelou zei: 'When someone shows you who they are, believe them - the first time.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.