'Als je niet zeker bent, laat je de bom niet vallen'

EEN heel spannende en hectische tijd, zo omschrijft kolonel der luchtmacht Jaap Willemse, commandant van de vliegbasis Leeuwarden, de operatie Allied Force....

Wio Joustra

Leeuwarden leverde samen met de bases in Twente en Volkel het leeuwendeel van de gevechtsvliegers, toestellen (twintig F-16's van de 322 en 315 squadrons) en ondersteunend personeel voor het Belgisch-Nederlandse detachement. Dat was gestationeerd op de NAVO-basis Amendola nabij Foggia en voerde een kleine tweeduizend sorties (individuele missies) uit op de Balkan.

Het was de grootste militaire operatie waarbij Nederland was betrokken sinds de oorlog in het voormalig Nederlands-Indië. Vooral de eerste luchtmissie in de nacht van 24 maart, waarbij Nederlandse F-16's voorop vlogen in een internationale aanvalsmacht, zal Willemse niet licht vergeten. 'Je staat als coach langs de zijlijn. Je team staat in het veld en moet het doen. '

Midden in de nacht belde hij met Amendola. 'Ik kreeg toen te horen dat de vliegers, ondanks behoorlijk wat beweging van de Serviërs op de grond, veilig op weg terug waren naar de basis. De eerste aanval geeft een goede indicatie wat voor weerstand je kunt verwachten van de vijand. Dat viel uiteindelijk mee. Hun luchtafweergeschut was inefficiënt. Hun luchtdoel-artillerie heeft geen doel getroffen. Het betekent ook dat onze storing effectief gewerkt heeft. Maar het blijft spannend voor de vliegers.'

De piloten worden in Amerika getraind op oorlogssituaties. De 43-jarige Willemse doorliep dat traject als vlieger en als instructeur van 'jongens' die hij nu naar Amendola stuurde. 'Bij die red flag-oefeningen moet je je door de luchtdoel-artillerie, dat zijn kanonnen die gesimuleerd granaten afschieten, heen knokken. Natteruggenwerk. Het is zeer realistisch. Het enige dat niet gebeurt, is daadwerkelijk schieten.'

Het eerste NAVO-succes boven Servië kwam op naam van een piloot uit Leeuwarden. Hij haalde een Joegoslavische Mig-29 op ongeveer dertig kilometer afstand met een raket uit de lucht. Er volgden meer geslaagde Nederlandse missies: op 28 april werden bij een luchtaanval op het vliegveld van Podgorica in Montenegro acht Joegoslavische helikopters en tien Galeb-bommenwerpers op de grond vernield; begin deze maand werden nog drie Mig-29's op het militaire vliegveld van Batajnica, ten westen van Belgrado, vernietigd evenals ruim tien stuks Servisch geschut in Kosovo, vlak bij de grens met Macedonië.

De Nederlandse toestellen hebben geen schrammetje. Noch raakte de Koninklijke Luchtmacht betrokken bij mislukte NAVO-missies, zoals het bombardement op de Chinese ambassade in Belgrado. Het vervult Willemse met voldoening. Desondanks bleven de spanning en de onrust bij het thuisfront gedurende de gehele operatie groot. Vooral toen in Belgrado een onderminister Serviërs overal ter wereld opriep wraak te nemen op militairen uit NAVO-landen en hun families.

De vliegbases werden gedurende de oorlog extra bewaakt. 'Maar familie fysiek beschermen is niet te doen. De families hebben ook weinig van de dreigementen gemerkt. De bijeenkomsten voor het thuisfront hebben we opgevoerd van één keer per maand naar wekelijks. We hebben zoveel mogelijk informatie verstrekt. Er zijn over en weer video-opnames gemaakt. Dat heeft een hoop onrust weggenomen. Bovendien gaat het om een hechte groep mensen, die elkaar als lotgenoten zien.'

De de-briefing van de vliegers begint al in Amendola. Daar beschikt de luchtmacht over een sociaal-medisch team met een geestelijk verzorger, een arts en een vlieger-psycholoog. Ook staat de daar aanwezige operatie-officier dicht bij de 'mannen'. Er hebben zich geen psychische problemen voorgedaan. Willemse verwacht die ook niet. 'Uiteraard letten we er wel scherp op. Oorlog voeren vanuit een vliegtuig is afstandelijker dan vanaf de grond. Je hebt slechts een indicatie of je doel geraakt is. Het inschatten van de schade gebeurt op een ander niveau. Er is heel weinig directe terugkoppeling.'

Willemse kan slechts op de hypothese van burgerslachtoffers ingaan. Stel dat een Nederlandse vlieger een bus met Kosovaarse burgers in plaats van Servische soldaten had geraakt. 'Daar zou ik het best moeilijk mee hebben. Maar je hebt je missie tot in de puntjes voorbereid. En als je niet heel erg zeker bent van je zaak, laat je de bom niet vallen. Het risico dat het misgaat, is zo klein mogelijk gemaakt. Gaat het dan toch mis, dan doet je dat wel wat.'

De vliegers hebben thuis een paar dagen de tijd gekregen om af te kicken van het sfeertje, de kameraadschap, de spanning. Willemse: 'Je zit weer lekker thuis. Maar je mist die hechte onderlinge band die je daar met elkaar hebt opgebouwd.

'Toch zijn diverse mensen al een keer of vier naar de Balkan geweest - die kennen het klappen van de zweep wel. Bovendien hebben politiek en samenleving de operatie breed gedragen. Men onderschat weleens hoe belangrijk dat voor ons is. Ik zou er niet aan moeten denken als het een probleem was geweest in Nederland.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden