'Als je in Oost-Europa blijft, ben je een loser'

Het centrum van Boekarest, zomer 2000. Het is bijna veertig graden. In de schaduw van de statige universiteitsgebouwen puffen de studenten uit van hun laatste tentamens....

Van onze correspondent Olaf Tempelman

Ioana, Andrea en Stefan geven bij de fontein vlakbij de faculteit der letteren een tweeliterfles cola door. 'Of wij weg willen uit Roemenië? Wat een overbodige vraag! Wie wil niet weg?' Ze barsten in lachen uit en vertellen hoe ze alledrie probeerden een beurs voor een westers land te bemachtigen. En wie met een beurs vertrekt, komt vaak niet meer terug. Helaas zijn de mogelijkheden voor hen beperkt: ze studeren letteren. Alleen Frankrijk wil nog wel eens wat Roemeense studenten opnemen.

Op de trappen van de wiskundefaculteit steken Dan en Radu er nog eentje op. Of de heren over een paar jaar onderzoek doen in Chicago of Philadelphia? 'Goedgeraden!' In het internetcafé vlakbij surfen ze zich blauw langs sites van Amerikaanse universiteiten. 'Eigenlijk maak ik me heel weinig zorgen', zegt Dan. 'De Amerikaanse economie blijft wel doorgroeien. Alle wiskundigen gaan daar het bedrijfsleven in. De onderzoeksplaatsen blijven open voor ons.' 'Vergeet niet dat we daar al veel connecties hebben', voegt Radu toe. 'Er zitten tienduizenden Roemeense wis- en natuurkundigen in de Verenigde Staten.'

Op een terras nabij de geneeskundefaculteit vertelt Remus bij een kopje Turkse koffie en een glas mineraalwater over de diepe twijfel waaraan hij ten prooi is gevallen. Gaat hij naar het Westen, dan verliest hij zijn familie en laat hij de Roemeense gezondheidszorg in de steek, die hem zo hard nodig heeft. Bovendien wachten hem jaren van bijscholing: gediplomeerde Oost-Europese artsen moeten in de meeste westerse landen hun halve studie opnieuw doen. 'Maar hier blijven is kiezen voor de misère', zucht Remus. Hij zal in vieze ziekenhuizen moeten werken met verouderde apparatuur. Zijn salaris zal een paar honderd gulden per maand bedragen. 'Zo vergooi je je leven.'

Tot zover dit mini-onderzoek. De uitvoering ervan was een eitje. Hoogopgeleide Roemeense jongeren die weg willen, zijn veel makkelijker te vinden dan hoogopgeleide jongeren die níet weg willen. En niet alleen in Roemenië. Een onderzoekje in Sofia, Skopje, Belgrado, Tirana of Chisinau had hoogstwaarschijnlijk dezelfde uitkomst opgeleverd. Zuidoost-Europa wordt geteisterd door een braindrain. Stuk voor stuk verliezen de landen de mensen die zij het hardst nodig hebben.

Tot nu toe heeft alleen Bulgarije officiële cijfers gepubliceerd over de omvang van het probleem. Die cijfers vielen niet mee: 750 duizend Bulgaren verlieten sinds 1990 hun land. Dat is 10 procent van de Bulgaarse bevolking. Voorzichtige schattingen voor andere landen komen neer op rond het miljoen voor Roemenië en Joegoslavië en vele honderdduizenden voor Macedonië, Albanië en Moldavië. Het argument dat het hier niet alleen hoogopgeleide jongeren betreft, heeft weinig geldingskracht: ouderen en laagopgeleiden komen doodeenvoudig niet weg, althans niet op legale wijze. Zij zijn voor westerse landen onbruikbaar.

Gabriëla Adamesteanu, hoofdredactrice van het Roemeense opinieweekblad 22, is een van de weinigen die constant aandacht vraagt voor de braindrain. 'Het onderwerp is zo pijnlijk dat het een taboe is geworden', zegt ze. Er is bijna geen Roemeense intellectuele familie meer te vinden die nog compleet is. Ook de hare niet.

Van Adamesteanu mag de braindrain gerust dramatisch worden genoemd. Hele jaargangen informaticastudenten verdwijnen rechtstreeks naar computerbanen in de VS en Canada. Minder dan de helft van de afgestudeerde wis- en natuurkundigen blijft in Roemenië. Door het artsentekort is in grote delen van het Roemeense platteland geen dokter meer te vinden.

Hebben al deze jongeren gelijk? 'Voor een groot deel wel, vrees ik', zegt Adamesteanu. 'Het aanbod van goedbetaalde banen staat hier in geen verhouding tot het aanbod van jongeren die daarvoor gekwalificeerd zijn. Het buitenland blijft daardoor hun eerste optie. Een goede tweede keus is een baan bij een particuliere firma. Maar die zijn er veel en veel te weinig.

De kern van het probleem van de braindrain is de kern van het probleem van Zuidoost-Europa. De landen zijn moeilijk te hervormen. Ze zijn politiek en economisch instabiel. Westerse investeerders komen slechts mondjesmaat, in tegenstelling tot Midden-Europa. Daar hebben zij bijgedragen een uittocht te bedwingen.'

Als in Roemenië een probleem van zijn dramatische lading moet worden ontdaan, wordt vaak Ion Bodgan Lefter ingehuurd. Lefter, commentator van Radio Free Europe, vindt de oorzaak van het probleem maar ten dele economisch. 'Het psychologische aspect speelt een cruciale rol. Dit deel van Europa was decennialang geïsoleerd. Het Westen wordt door jongeren sterk geromantiseerd. Het is een soort mythe.'

De landen van de Europese Unie houden die mythe deels zelf in stand, zegt hij. Waar Polen, Hongaren, Tsjechen en Slowaken vanaf 1990 vrij konden reizen, bleef in het geval van de Roemenen en Bulgaren een visumplicht van kracht. Serviërs en Macedoniërs, die altijd vrij hadden kunnen reizen, kregen een visumplicht opgelegd. De vernederend lange rijen voor de zwaarbewaakte westerse ambassades symboliseren het probleem. 'Het Westen is de Verboden Vrucht. Die wil je plukken.'

'Vrij reizen is het begin van de oplossing', aldus Lefter. 'De uittocht bereikt daarna waarschijnlijk een piek. Maar daarna neemt zij drastisch af, net als in Midden-Europa is gebeurd.'

Gabriëla Adamesteanu is het hiermee eens. 'De visumplicht is de oorzaak van een minderwaardigheidscomplex. Zij zorgt voor een enorme stress en draagt bij aan onnodig radicale besluiten van jongeren: we moeten zien weg te komen en als we weg zijn komen we nooit meer terug.' Toch betwijfelt zij of vrij reizen de braindrain echt kan stoppen. 'Het idee dat Roemenië een dorp is waaruit je weg moet, is diepgeworteld. Een reële grond voor dit idee bestaat allang niet meer. Computers hebben snel hun intrede gedaan. De meeste mensen kunnen wel dertig tv-zenders ontvangen. Maar het gevoel is: als je hier blijft, ben je een loser.'

Het is een eeuwenoude wet dat rijke gebieden armere leeg zuigen, denkt ze. Daar is geen ontkomen aan. 'Het is het lot van Zuidoost-Europa langzaam ontvolkt te raken.' Want de drastisch dalende geboortecijfers in de landen hangen direct samen met de uittocht van de jonge ouders. Het is al zichtbaar in het straatbeeld van Boekarest: je ziet veel minder kleine kinderen dan zeven, acht jaar geleden.

Het Cismigiu-park ligt verscholen onder het bladerdek van hoge bomen. Af en toe komt het rood van de avondzon door. De sfeer is loom en gemoedelijk. Gheorghe en Mihaela hebben net een fles witte wijn opengetrokken. 'Weg uit Roemenië? Waarom?'

Warempel... na uren zoeken eindelijk jongeren die niet weg willen. Ze hebben te veel negatieve verhalen over het Westen gehoord. Stress en werkdruk en zo. Gheorghe vertelt over zijn zus in Duitsland, die een depressie heeft doorgemaakt. 'Weet je', zegt hij zacht, alsof hij een CIA-geheim gaat verklappen. 'Het leven hier heeft echt zo z'n voordelen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden