Als hemelvogels door Gods handen

De ridderidealen lijken in de Renaissance nog heviger geïdealiseerd te zijn dan in de Middeleeuwen, zeker in Italië. De zeer omvangrijke adel daar behoefde leer voor hun gedrag en voorbeelden voor hun verbeelding....

Tussen het epos van Ariosto en dat van Tasso ligt maar een halve eeuw, maar er is een wereld van verschil. Niet alleen kent Ariosto geen maat – wie als lezer niet verdwaalt, is een genie – , zijn omvangrijke werk – in 1998 verscheen in twee delen de indrukwekkende Nederlandse vertaling van Ike Cialona – is, ook naar de strofen, grilliger en voller. Ariosto is de kunstenaar die van geen ophouden weet. Tasso kent zijn maat, ook in de afzonderlijke strofen, en ondanks alle uitweidingen is zijn gedicht zonder moeite te volgen. Hij heeft meer dan Ariosto klassieke trekken, ook aanwijsbaar in zijn vele verwijzingen naar de Bijbel en de grote klassieke literatuur. De gemeenplaatsen zijn bij hem door het retorische karakter van zijn poëzie talrijker.

Inhoudelijk is er tussen de twee een heel belangrijk en beslissend verschil: in Gerusalemme liberata, het verhaal van de eerste kruistocht onder Godfried van Bouillon, spelen God en geloof een grote rol, Orlando Furioso is louter aards en daardoor ook zonder enig perpectief, als was het maar dat van het lot.

Hoe weinig tijd ook van elkaar gescheiden, de twee leefden in een andere tijd. Tasso's geboortedatum valt bijna samen met het begin van het concilie van Trente. Zijn geest is door de daaruit volgende contrareformatie – die de Renaissance herdoopte tot barok – gevormd. In zijn epos wordt een christelijk wereldbeeld zichtbaar; vele van de religieus geïnspireerde strofen horen tot de mooiste van het epos; uit de dertiende zang deze schitterende regels (er gaan gebeden aan vooraf): Deze gebeden, pront en doelgericht, ontspruiten aan een nederig verlangen.

Ze laten zich daarboven snel en licht als hemelvogels door Gods handen vangen.

Het laatste beeld is uiteraard superieur. Zijn te intense geloof maakte Tasso scrupuleus tegenover zijn eigen meesterwerk. Hij schreef een nieuwe versie, die naar het oordeel van eeuwen veel minder is. Wat al op meesterlijke wijze verzoend was – aarde en hemel – behoefde geen nadrukkelijke sterkere verzoening. Zijn portret verraadt de melancholicus die hij was; het geloof heeft hem geen geluk gebracht. Het hof ook niet. De twee werelden van zijn epos, die van het ridderdom en die van het christendom, heeft hij in zijn leven niet bevrijdend kunnen harmoniëren. Hij is geestelijk altijd in staat van belegering gebleven.

Het gedicht bestaat uit twintig zangen, ieder van zo'n honderd strofen van acht jambische elflettergrepige regels (de 'ottava rima'). Wat het gedicht zo boeiend maakt, is dat het episch en lyrisch is: er zijn omvangrijke verhalende delen – met name in het verslag van veldslagen en duels is Tasso een grootmeester, de rijmen kletteren als zwaarden, de taal is een en al beweging, hij is een groot verslaggever. Maar de innerlijke gewaarwordingen van de hoofdfiguren worden ons niet onthouden.

De verteller wordt een lyricus die voor de zielsgewaarwordingen de mooiste beelden vindt, en dat vooral in de natuur. Als natuurbeschrijver is hij verteller en lyricus tegelijk. Misschien de rijkste want gevarieerdste zang is de negende: beschrijvingen van gevechten, van de strijd van de duivel (die natuurlijk op de hand van de saracenen is), van het werkelijk indrukwekkend beschreven afdalen van de aartsengel Michaël naar de aarde. Dit is een beschrijving van de duivelse halfduisternis:

Reeds stort de duisternis uit diepe krochten dampen die de aarde paars en bloedrood verven: doordat ze de ondergrond met dauw bevochten, doen ze de nachtelijke kilte sterven.

Alles zit vol met monsters en gedrochten en spoken die krijsend door ' t luchtruim zwerven.

En Pluto stuurt diep in zijn helse krotten de zwarte nacht uit de Tartaarse grotten.

En zo begint de afdaling van Michaël:

En de aanvoerder van de engelen die strijden

knielt al eerbiedig aan Gods voeten neer.

En door zijn gouden wieken wijd te spreiden verlaat hij snel de hoogste hemelsfeer van vuur en licht, waar men zich mag verblijden in ' t eeuwigdurend schouwen van de Heer.

Vervolgens daalt hij af door ' t kristallijn en de ether waar de vaste sterren zijn.

De strijd om de heilige stad Jeruzalem is niet alleen het gevecht tussen christenen en saracenen, maar ook tussen de krachten van licht – Gods engelen – en duisternis, de duivels: het gevecht hier beneden is ook de grote strijd tussen goed en kwaad in de lucht, een metafysische strijd. Maar het gaat dan ook om de bevrijding van Gods stad, Jeruzalem. De zege wordt pas beschreven in de laatste strofe van het werk, en de eerste gang van de overwinnaar, de zo geïdealiseerde Godfried van Bouillon, is naar het Heilig Graf.

Gerusalemma liberata geldt in de Italiaanse letterkunde als een haast absoluut meesterwerk. De afstand van viereneneenkwart eeuw is te groot geworden voor een hooggestemde waardering van het geheel. De stem van de lezer zakt nogal eens naar het mineur van de knappe verveling. De aandacht, die niet altijd wil, wordt gespitst en zelfs opgewonden bij hele passages die meesterwerken van woordkunst zijn. Dit is de hoofdoorzaak van de slap wordende aandacht: het gedicht heeft geen diepgang, het stelt geen raadsels, het laat geen gedachten na, het is te veel oppervlak, zij het van een soms verbijsterende virtuositeit. De melancholieke geest van Tasso heeft het gedicht te weinig op slot gezet.

Frans van Dooren heeft Tasso's virtuositeit met virtuositeit beantwoord. Er staan in zijn vertaling schitterende vondsten van vanzelfsprekend rijm. Het Nederlands is even onvermoeibaar bij inpassing in de achtslag als het Italiaans, en in het vinden van steeds andere woorden voor veel van hetzelfde, want vrij van eenvormigheid is het gedicht niet, in de liefde en in de dood.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden