Interview

Als grafdelver van São Paulo went de dood, maar het lijden niet

Edson Barbosa. Beeld Gabriela Portilho
Edson Barbosa.Beeld Gabriela Portilho

De dood went op begraafplaats Vila Formosa in Saõ Paolo. Grafdelver Edson Barbosa en zijn collega’s hebben er duizenden coronadoden hun laatste rustplaats gegeven. Hij werd er zelf ziek van. ‘Het lijden van nabestaanden raakt me.’

Op de rechterarm van Edson Barbosa staat een klok getatoeëerd. Het uurwerk valt aan de bovenkant in scherven uiteen. ‘Het is de tijd die ons rest’, zegt de doodgraver van 43 jaar. Hij werkt sinds zijn 21ste op Vila Formosa in São Paulo, een van de grootste begraafplaatsen van Latijns-Amerika. Nooit eerder zag hij de klok zo snel tikken voor zijn landgenoten. Elk kwartier begraven hij en zijn collega’s een dode, tweederde van hen is coronaslachtoffer.

Nergens sterven zoveel mensen aan covid-19 als in Brazilië, momenteel gemiddeld ruim drieduizend per dag. In dit tempo passeert de teller eind deze maand de 400 duizend doden, een verdubbeling sinds 1 januari. Duizenden van hen eindigen op het terrein van Vila Formosa, waar Barbosa hun kisten bedekt met rode aarde. ‘Ja, ik ben boos’, zegt hij. ‘De regering heeft 80 procent schuld. President Bolsonaro maakte grappen over het virus, nam het nooit serieus. De overige 20 procent hebben we aan onszelf te danken.’

Edson Barbosa en zijn vrouw en honden voor hun huis in Jardim Novo Mundo, São Paulo. Beeld Gabriela Portilho
Edson Barbosa en zijn vrouw en honden voor hun huis in Jardim Novo Mundo, São Paulo.Beeld Gabriela Portilho

De woede is hem niet aan te zien, de doodgraver straalt opmerkelijk veel levensvreugde uit. Twee decennia tussen de doden lieten geen enkel spoor achter op zijn ronde gezicht. In de patio voor zijn huis in het oosten van de miljoenenstad kwetteren twee parkieten in hun kooitjes, hond Lara klimt op schoot bij zijn vrouw Adriana. ‘De doodgraversbuurt’, zegt hij grappend, veel van zijn collega’s wonen bij hem om de hoek. Een vader uit de buurt tipte hem over de baan.

Als jongen was hij bang voor de dood. Zijn kinderkamer keek uit op de kerk waar de lichamen werden opgebaard voordat ze werden begraven. Hij keek liever niet uit het raam. Maar toen hij als jonge twintiger een baby van acht maanden had en een baantje als koerier waar zijn gezin amper van kon rondkomen, liet hij zich toch overhalen. Een ambtenarenbestaan op de begraafplaats bood zekerheid. De buurman toonde hem hoe hij een kist moet laten zakken, hij kwam als een van de besten uit de sollicitatietest.

Het begin was zwaar. Hij weet nog hoe het was om voor het eerst een graf te ruimen in dat ene deel waar de aarde vochtiger is. Daarna at hij drie jaar geen kip. ‘Het vlees zag er precies hetzelfde uit.’ Maar de dood wende. ‘Ik hou van het werk’, zegt hij nu. In normale tijden is Vila Formosa een oase in de drukke metropool. Hij kan zich niet voorstellen ooit op een kantoor te moeten werken.

Edson Barbosa op begraafplaats Vila Formosa, de grootste in Latijns-Amerika. Beeld Gabriela Portilho
Edson Barbosa op begraafplaats Vila Formosa, de grootste in Latijns-Amerika.Beeld Gabriela Portilho

Lichaam in plastic ontbindt niet

Sinds afgelopen jaar heeft corona de rust hardhandig verstoord. Het aantal begrafenissen steeg van vijfentwintig per dag naar inmiddels tachtig tot honderd. De kwetsbare oudere collega’s werden naar huis gestuurd. Tijdelijke krachten werden aangenomen, jongens van twintig, dertig jaar, vele uit zijn buurt. Ze verdienen 240 euro per maand, werken zes dagen in de week.

En velen werden ziek, ondanks mondkapjes en beschermende overalls. Onlangs stierven een tuinman van 25 jaar en een oudere collega die werkte in het uitvaartcentrum. ‘Nee, ik heb ze niet zelf begraven. Ik zat ziek thuis, in quarantaine.’ Nog steeds klinkt af en toe een kuch achter Barbosa’s mondkap.

De dood went, het lijden niet. Drie weken geleden begroef hij een meisje van vier. Haar ouders wilden haar een laatste keer zien. Het was geen covid geweest, zeiden ze, echt niet. Maar hij wist dat het meisje was ingepakt in drie plastic zakken, standaardprotocol voor coronaslachtoffers. Het spijt me, zei hij tegen de familie, het zijn niet mijn regels, maar de kist blijft dicht. ‘Zoiets raakt me nog steeds.’ Al jaren bezoekt hij af en toe een psycholoog.

Die coronazakken, die nu de levenden moeten beschermen tegen de besmette overledenen, worden in de toekomst een probleem, voorspelt hij. Op Vila Formosa wordt een graf na drie jaar geruimd. Wat er over is van de kist gaat naar het vuilnis, de beenderen verdwijnen onder een laagje zand. Daarboven komt ruimte vrij voor een volgende. Maar een lichaam in plastic ontbindt niet, weet hij. Zo nu en dan wordt een eenzame dode, die al een paar dagen thuis lag, in een zak begraven. Bij het ruimen is het lijk nog goeddeels intact. ‘De aarde kan er niet bij.’

Onder de oppervlakte van de begraafplaats liggen inmiddels duizenden coronadoden, goed beschermd tegen het verval door drie lagen plastic. Hij twijfelt er niet aan: corona leeft onder de grond voort. ‘Ik zal niet degene zijn die straks die zakken gaat openen.’ De doodgravers hadden het bestuur nog gewaarschuwd: begraaf de covid-slachtoffers apart. Maar men wilde niet luisteren en dus liggen alle doden door elkaar. Als het tijd is om te ruimen weet niemand meer in welke graven het gevaar schuilt.

Barbosa was al katholiek voor hij doodgraver werd, maar zijn geloof groeide op de begraafplaats. God heeft een plan voor hem, weet hij. Niet dat hij elke dag naar de kerk gaat. ‘Dat zijn de ergsten.’ Nee, de goede mensen herken je niet aan een bijbel onder hun arm. Kijk naar Maradona, die maakte veel fouten, maar berokkende alleen zichzelf schade. ‘Hij deed veel voor anderen. Als mens wint hij het van Pelé.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden