Als Frankrijk vakantie viert, creperen de oudjes

Deze snikhete augustusmaand overlijden er volgens de kasboeken van de begrafenisondernemers veel meer bejaarden dan anders. Iedereen is met vakantie....

Monsieur Lefevre penseelt wat goudverf op de grafsteen van een zekere Robert Vitry (1924-2003). Overleden 30 juli, kan dat al een slachtoffer zijn van de hittegolf? Welzeker, zegt Lefevre, van beroep graveur, beletteraar van grafzerken. De hele zomer heeft hij het al krankzinnig druk en dat zal nog wel even zo blijven.

We bevinden ons op Père Lachaise, de grootste en beroemdste begraafplaats van Parijs. Veel ruimte voor slachtoffers van de warmte is er niet meer naast Oscar Wilde, Jim Morrisson, Marcel Proust en Maria Callas. 'Voor begrafenissen aan de lopende band moet u naar de voorsteden. Daar zijn nieuwe kerkhoven met plek.' Monsieur Lefevre kan het weten. Zijn bedrijf voert grafstenen uit tot in de wijde omtrek van Parijs.

Op Père Lachaise heerst een serene rust. Anders is het bij de begrafenisondernemers aan de Boulevard Ménilmontant ertegenover. Winkel aan winkel venten ze hun uitbundige grafzerken en gedenktekens uit, maken reclame voor 'eeuwige concessies' en marmerstukken met ingebijtelde regrets of à mon fils. Vanina werkt aan een krans met kunstbloemen voor een Afrikaanse cliënt. Het is keihard werken nu, zegt ze. Wie vandaag overlijdt, kan pas op 2 september ter aarde worden besteld. Zo druk is het.

Nederland is deze zomer in de ban van de waterstanden, Frankrijk van de 'massaslachting' (Le Monde) die de hittegolf onder de bejaarden heeft aangericht. De teller stond gisteren op 13.632 sterfgevallen meer dan normaal, zegt Hugues Fauconnet. Hij is directeur voor de regio Parijs van de Pompes Funèbres Générales (PFG), de grootste begrafenisonderneming van Frankrijk.

Met zijn zaak gaat het goed, wil Fauconnet wel bevestigen. Zoals er meer macabere winsten zijn als gevolg van de ander zijn dood: Le Monde verdubbelde zijn inkomsten van overlijdensadvertenties. De houthandels in het departement Creuse verdriedubbelden hun omzet vanwege de vraag naar kisten.

Fauconnet is degene die het spectaculaire aantal overledenen in de openbaarheid bracht. Aanvankelijk werd hij door de regering te vuur en te zwaard bestreden. Nu accepteert ook de politiek het gezag van de PFG, en vraagt Europa zich af waarom Frankrijk zijn bejaarden aan hun lot overlaat. Dat is in zekere zin het noodlot van een goed georganiseerd land met een hartstocht voor statistiek. In Spanje, Italië en Portugal zijn ook veel mensen overleden als gevolg van de warmte. Alleen weet niemand hoeveel precies.

Hoe komt Fauconnet aan zijn cijfers? 'Simpel. Wij tellen het aantal verkochte kisten en vergelijken dat met andere jaren.' De PFG waren enigszins voorbereid. Maar vooral na 11 en 12 augustus, met een temperatuur van tegen de 40 graden in Parijs, ging het hard. 'Toen ontstonden twee forse problemen: oneerbiedig uitgedrukt met de ”opslag” van de overledenen; en congestie met de teraardebestelling.' De PFG kreeg van de prefect tijdelijk de beschikking over een leegstaande hal in de centrale markthallen van Rungis. 'Daar staan nu 160 overledenen opgebaard. Gekoeld, op de juiste temperatuur. Het is een precaire plek, zo'n groentehal. Maar de familie toont meestal begrip.'

Het tweede probleem is de vakantie. Begrafenisondernemers, doodbidders, priesters en grafdelvers willen net als iedereen in Frankrijk in augustus naar de bergen en het strand. Fauconnet: 'Dat hebben we nu onder controle. Uit de provincie zijn 150 medewerkers gemobiliseerd, die komen naar Parijs. Binnen een week na het overlijden kan er worden begraven.'

Voor premier Raffarin en de zijnen was de canicule, zoals een hittegolf in het Frans heet, een slechte start na de vakantie. Donderdag vergaderde de regering voor het eerst in het nieuwe seizoen onder leiding van president Chirac. Daarna zag het hele land op de televisie hoe de minister van Volksgezondheid, Mattei, wit weggetrokken over het grind van het Elysée wankelde. Vragen kon hij nauwelijks beantwoorden. Zijn hoogste ambtenaar is ontslagen omdat hij niet tijdig zou hebben gealarmeerd. De linkse oppositie heeft de messen geslepen, bonden en bedrijfsorganisaties van noodhulpartsen en bejaardeninstellingen eisen hun rituele zak geld.

President Chirac moest zich vervolgens onverwijld via de camera tot het volk richten. Hij gaf toe dat de staatsinstellingen hadden gefaald in de bescherming van de ouderen. Maar vooral was het toch de fout van de Franse burgers die niet voor oma wilden zorgen. 'De tragische gevolgen van de hittegolf laten zien hoe noodzakelijk het is dat onze samenleving meer verantwoordelijkheid neemt en meer zorg aan anderen besteedt, aan hun wanhoop, hun leed, hun kwetsbaarheid.'

Is de Franse samenleving zo harteloos? Er wordt wel gezegd dat vooral op het platteland veel oudjes gestorven zijn, vereenzaamd, verpieterd en verdroogd in hun afgelegen dorpen. Dat is vast waar, maar ook weer niet. Zo stierven in de Limousin, de regio met de hoogste gemiddelde leeftijd van Europa, driemaal zoveel mensen als in een gemiddeld jaar. Dat klinkt indrukwekkend, maar het waren er dit jaar 71 tegen normaal 24. Landelijk statistisch zet

dat geen zoden aan de dijk. De meeste mensen stierven in de stad – in de regio Parijs ongeveer vijfduizend.

Dat doet aan de Franse harteloosheid niets af. Mevrouw Sigonneau vervangt de directeur – wegens augustusvakantie – van de Clinique de Mont-Louis, om de hoek bij Père Lachaise. 'Wij Fransen zijn geen Italianen, met hun uitgebreide familiestructuur', bevestigt ze. 'Wij zijn individualisten. Het komt veel voor dat mensenhun oude moeder voor twee maanden naar een bejaardentehuis brengen, om zelf met vakantie te kunnen.'

Alweer: die Franse vakantie. Bij de kliniek van Mme Sigonneau hebben ze de afdeling Eerste Hulp tijdens de augustusmaand gesloten. 'Wij zijn een privékliniek, we moeten productie maken. In de vakantie zijn er weinig patiënten en kunnen de artsen dus weinig doen. Die gaan dus ook weg, en wij kunnen ze niet vervangen.'

Zo gaat het in alle privéklinieken. De helft van de ziekenhuizen is dicht. De andere helft, de openbare, is overvol. Daarvandaan komen de televisiebeelden van uitgedroogde mensen in de hal en de gang, en paniekerige verpleegkundigen die geen tijd hebben om bij te houden of de oudjes hun glas water wel helemaal leegdrinken.

En die beelden staan weer voor een algemener probleem. Fransen met een goed pensioen, ex-directeuren, ex-politici, gestudeerden, zij zijn deze zomer niet overleden, schrijft Joël Menard op de opiniepagina van Le Monde. Menard is de voorganger van de directeurgeneraal bij Volksgezondheid die zojuist de zak heeft gekregen. De hitte is een klassenprobleem: het zijn de mensen met een slecht pensioen die lijden onder een slechte bejaardenzorg, een geriatrie die nog in de kinderschoenen staat, weinig thuishulp en veel te weinig personeel in de verpleging.

In Zwitserland staan driemaal zoveel verpleegkundigen aan het bed als in Frankrijk, dat '15 tot 20 jaar' achterligt bij andere Europese landen.

Drie straten voorbij Père Lachaise ligt bejaardenhuis Omer-Talon. Daar zit mevrouw Ady Schecroun in de hal, 95 maar nog tiptop. Ze was ooit concertpianiste, trad op in het Concertgebouw. Ze laat haar kamertje op de vijfde verdieping zien, negen vierkante meter achter een akelige, afgebladderde gang. De wanden gevuld met een groots artiestenverleden. Ze heeft een eigen toilet, maar de douche moet ze delen met haar elf buren op de gang.

Vier overledenen hebben ze hier gehad, op een totaal van tachtig bejaarden. 'Problemen met vakanties van verpleegkundigen, ja.' Ze heeft zoveel mogelijk gedronken. Airconditioning is er niet, een ventilator evenmin. 'De directrice ried ons aan de deur ' s nachts op een kier te zetten, dan tochtte het een beetje door.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden