InterviewHugo de Jonge

‘Als Europa zich met de vaccin-productie had bemoeid, hadden we nu mogelijk meer vaccins gehad’

Minister De Jonge van Volksgezondheid: ‘In het land zijn mensen een stuk aardiger dan op sociale media’. Beeld Jiri Büller / de Volkskrant
Minister De Jonge van Volksgezondheid: ‘In het land zijn mensen een stuk aardiger dan op sociale media’.Beeld Jiri Büller / de Volkskrant

Deze zondag telt Nederland 1 miljoen corona-vaccinaties, een klein jaar nadat het virus ons land bereikte. Een mijlpaal die gezien de beperkte vaccinleveringen niet eerder had kunnen plaatsvinden, bezweert minister Hugo de Jonge. ‘We hebben onvoldoende op ons netvlies gehad dat we ons intensiever met de productiecapaciteit moesten bemoeien.’

Voor iemand die zoveel kritiek krijgt te verduren, maakt De Jonge (43) een montere indruk. Eerst was hij de kop van jut om het testbeleid, nu om de vaccinaties; Nederland begon als laatste Europese land met vaccineren, op 6 januari. Het gekoesterde beeld van Nederland als beste jongetje van de klas lag bij het grofvuil.

Maandagavond was De Jonge in Bruinisse, Zeeland, om de eerste prikken met het AstraZeneca-vaccin aan 60- tot en met 64-jarigen bij te wonen. ‘Toevallig de plek waar ik ben geboren en 2,5 jaar heb gewoond’, zegt De Jonge. ‘Mijn vader is dominee en mensen kenden mijn ouders nog, of waren door mijn vader getrouwd. Dat levert leuke reacties op. Sowieso zijn mensen die ik het land tegenkom doorgaans supportive, of in elk geval een stuk aardiger dan op sociale media.’

Ondertussen heeft de minister het in sommige periodes zo druk dat hij, zegt hij zelf, ‘niet meer weet welke dag van de week het is’. ‘Het is mooi dit te mogen doen, maar ook loodzwaar. De meeste crises bestaan uit één heftig evenement, met een nasleep. Deze crisis is een marathon van sprints achter elkaar.’

Nu vraagt vooral de vaccinatiestrategie uw aandacht?

‘Ja. Vaccineren is de belangrijkste weg uit deze crisis. De komende maanden gaan we steeds meer bescherming opbouwen. Als alles volgens plan gaat, kunnen rond het begin van de lente de meeste kwetsbare mensen beschermd zijn: de bewoners van verpleeghuizen en zorginstellingen voor gehandicapten, en de thuiswonende 80-plussers. En de mensen die voor hen zorgen.’

‘In het tweede kwartaal verwachten we een forse hoeveelheid vaccins, ongeveer 20 miljoen. Daarmee zouden we voor de zomer alle ouderen en andere groepen met een verhoogd medisch risico kunnen vaccineren, en ook een groot deel van de overige bevolking. Als de kwetsbare mensen beschermd zijn, vervalt de noodzaak van de meest beperkende maatregelen.

‘Maar de ervaring leert dat leveringen altijd later komen dan verwacht, en dat ze bovendien uit minder vaccins bestaan. Dat maakt de vaccinatieplanning buitengewoon ingewikkeld. Ik begrijp dat mensen willen weten wanneer ze hun vakje op de kalender kunnen inkleuren, maar het zal voorlopig lastig blijven dat precies te zeggen.’

Heeft dat ook niet te maken met het bijzonder ingewikkelde vaccinatierooster van al die verschillende groepen die prioriteit hebben?

‘Vanaf november hebben we – mede op advies op de Gezondheidsraad – gezegd: we kiezen eerst voor de mensen die het kwetsbaarst zijn en voor de mensen die voor hen zorgen. Dat uitgangspunt bepaalt de vaccinatievolgorde. Die strategie is ongewijzigd, maar door de beperkte leveringen moet je steeds opnieuw bekijken welke groep wanneer aan de beurt is.’

Dat was niet het advies van de Gezondheidsraad. Die stelde heel duidelijk: vaccineer éérst de ouderen. U maakte daar meteen van: ouderen én zorgpersoneel.

‘We zijn heel dicht bij het advies van de Gezondheidsraad gebleven. In dat advies werden drie strategieën aangereikt. De eerste: sterfte en ziekte voorkomen (door ouderen te beschermen) De tweede strategie was om eerst de grootste verspreiders zoals jongeren te vaccineren. Daar hebben we niet voor gekozen. (Dat zou in dit stadium ook niet zinvol zijn, het zou tot heel veel extra ziekte en sterfte hebben geleid.) En de derde was er op gericht om vitale processen als bijvoorbeeld de zorg op de been te houden.

‘Uit die derde strategie hebben we elementen toegevoegd aan de eerste. Dat is een politieke keuze. Maar we zijn altijd dicht bij het advies van de Gezondheidsraad gebleven.’

De ziekenhuismedewerkers in de acute zorg kwamen er anders wel plots doorheen gefietst.

‘Als de frontlinie van de covid-zorg niet meer kan functioneren door een te hoog ziekteverzuim, heb je een groot probleem. Zeker met een derde golf op komst. Dat kan uiteindelijk leiden tot meer ziekte en sterfte. Als de ic-capaciteit afneemt, of de reguliere zorg moet verder worden afgeschaald omdat zorgmedewerkers op de ic nodig zijn, heb je ook gezondheidsschade. Dat past dus bij de strategie van sterfte en ziekte voorkomen.’

Toch zijn diverse bestuurders in de ouderenzorg daar boos over. Die zeggen: ‘Gommers en Kuipers zitten bij Nieuwsuur (waar zij eind december aankondigden binnen enkele dagen te kunnen beginnen met vaccineren, red.) en de volgende dag krijgen de ziekenhuizen hun vaccins’.

‘Zo is het niet gegaan. Ik ben Siberisch voor lobby. Maar ik sta wel open voor de terechte zorg dat bij een derde golf de acute zorg niet meer in de benen te houden valt. Twee doelen bepalen mijn keuzes in de aanpak: de kwetsbaren beschermen en de zorg niet overbelasten. Ik ben niet gezwicht voor druk. De leraren, de politieagenten, ze wilden allemaal het vaccin, begrijpelijk, maar daar voorkom je geen sterfte mee.

‘Toen de Gezondheidsraad begin februari adviseerde dat het AstraZeneca-vaccin bestemd moest worden voor de 60- tot en met 64-jarigen, heb ik besloten dat vaccin toch ook te gebruiken voor de medewerkers in de verpleeghuizen die nog geen prik hadden gehad in de eerste ronde en voor de wijkverpleging en medewerkers in de gehandicaptenzorg. Het enkele feit dat de verpleeghuiszorg geen Gommers of Kuipers heeft die voor hen bij Nieuwsuur pleit, mag niet betekenen dat ik de afspraak niet nakom.’

Bijna dagelijks zijn er nu berichten over dingen die misgaan: een krokettenboer vervoert de vaccins, een 81-jarige kan onmogelijk een afspraak maken, zorginstellingen vaccineren tegen de afspraken in schoonmakers en managers.

‘Laten we even uitzoomen. Zondag zetten we de miljoenste prik. Dat is ongeveer een jaar nadat het virus zijn intrede deed in Nederland. Een totaal nieuw virus dat ons, de gehele wereld, heeft overrompeld. Er raast een pandemie de wereld over waarop niemand was voorbereid, Nederland ook niet, en waarvoor de zorg op geen enkele manier was toegerust.

‘Zo bezien is de miljoenste vaccinatie een heel bijzondere prestatie; van de vaccinontwikkelaars, van de wetenschappers, van het RIVM, van de GGD, van iedereen die dag in dag uit in de frontlinie strijdt. Maar het ongeduld is groot, dat voel ik zelf ook. Je moet altijd kijken waar het sneller kan.’

Inmiddels zijn we aan een opmars bezig, maar hoe was het voor u om Nederland onderaan de Europese vaccinatielijstjes te zien bungelen?

‘Het is geen wedstrijd….’

Nou, als nou iets een wedstrijd is... 

‘Ja, ik win liever ook natuurlijk.’

Kijkt u elke dag naar de plek van Nederland in die grafiekjes?

‘Welnee. Ik kijk of we de goede dingen doen. Heel Europa zal ongeveer hetzelfde tempo aanhouden omdat we gezamenlijk de vaccins hebben ingekocht.

‘Ik baal wel van de valse start. Als ik vorig jaar de GGD’s eerder had gevraagd zich klaar te maken voor grootschalige vaccinatie, had dat anderhalve week kunnen schelen in de opstart. Meer ook niet. Maar inmiddels hebben we het been echt wel bijgetrokken. We zitten rond het Europees gemiddelde.

‘Het grootste verschil had gemaakt kunnen worden als we op een andere manier contracten hadden afgesloten met de vaccinontwikkelaars. Het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten hebben zich veel meer met de productie bemoeid, daar ligt het verschil. Niet in de focus op de prikcapaciteit en de logistiek, daar zit weinig rek meer in.’

De Europese Commissie heeft verkeerd onderhandeld?

‘In april ben ik met mijn Duitse collega Jens Spahn en mijn collega’s uit Frankrijk en Italië een vaccinalliantie gestart. Toen viel ons op dat de productiefaciliteiten op Europese bodem werden gecontracteerd door vaccinontwikkelaars uit onder meer de VS en het Verenigd Koninkrijk, terwijl de Europese Commissie nog niet uit de startblokken was gekomen. Wij wilden dat versnellen door met farmaceuten te gaan onderhandelen. Waarop de Europese Commissie zei: ‘Laat ons dat nou regelen, voor de hele Europese Unie.’

‘Die Europese contracten waren alleen met de vaccin-ontwikkelaars, terwijl de VS en het Verenigd Koninkrijk zich ook bemoeiden met de bevoorradingsketen daarachter. Hadden wij dat ook gedaan, dan hadden we mogelijk eerder meer vaccins gehad. We hebben onvoldoende op ons netvlies gehad dat wij ons steviger met de productiecapaciteit hadden moeten bemoeien. Dat doen we nu overigens wel.’

In april had u dus al in de gaten dat er een vaccinatiecampagne aan zat te komen. Maar de draaiboeken hiervoor worden pas aan het eind van het jaar gemaakt.

‘Dat is niet zo. Rond de zomer al had het RIVM geïnventariseerd: met welke uitvoerende partijen gaan we aan de slag? Je hebt alleen niet zo veel aan draaiboeken met zoveel onzekerheden. We zijn nog steeds dagelijks aan het schakelen. Zelfs nu weten we nog niet zeker hoeveel doses vaccin we in maart krijgen. Het is dus echt niet zo dat we nu veel verder waren geweest, als we in de zomer draaiboeken hadden gemaakt.’

Waarom bent u niet in zee gegaan met de Defensiemedewerkers die die Mexicaanse-griepcampagne hadden gedaan? Die hebben hun hulp aangeboden.

‘De mensen die ik dat verhaal hoor vertellen, werken inmiddels niet meer bij Defensie. Defensie werkt, met hun enorme kennis van logistiek, wel degelijk mee in de vaccinatiecampagne. Ook maken we gebruik van de deskundigheid van de betrokkenen bij de Mexicaanse-griepcampagne. De meeste van hen werken gewoon bij het RIVM en zitten nu in het grote coronavaccinatieteam. Voor de logistieke kant hebben we mensen uit het bedrijfsleven betrokken, van Unilever en Heineken en ook mensen van de universiteit, zoals hoogleraar logistiek Jan Fransoo.

‘Die vergelijking met de Mexicaanse griep gaat sowieso mank. Was dit maar een vergelijkbare campagne. Bij de Mexicaanse griep waren er meer dan voldoende vaccins, terwijl de huidige schaarste juist allesbepalend is nu. Dat maakt de logistiek veel complexer.’

Hoe gaan de komende maanden eruit zien?

‘Over de eerste miljoen prikken hebben we ruim 45 dagen gedaan. Over de volgende miljoen prikken gaan we minder dan twintig dagen doen. De derde miljoen gaat in nog kortere tijd worden gezet, ik hoop voor het einde van maart. Maar uiteindelijk zijn het de leveringen die de snelheid van vaccineren bepalen.

‘Volgende week verwachten we de eerste 75- tot 80-jarigen uit te nodigen, een grote groep. Een deel van hen zal wellicht nog in maart aan de beurt kunnen komen. Bij de 80-plussers was de vaccinatiebereidheid heel erg hoog, dat zijn Koreaanse cijfers. Dat is goed nieuws, maar daardoor duurt de campagne ook ietsje langer.’

Nu komt het punt in zicht waarbij het aantal gezette prikken gelijke tred houdt met wat er aan vaccins binnenkomt?

(Hugo de Jonge pakt meteen een A4-tje met een grafiek van de tafel. ‘Kijk maar’, zegt hij.) ‘We verwachten een enorme versnelling in te zetten. De afgelopen week zijn ruim 200 duizend prikken gezet. Komende week gaat dat heel rap omhoog. In de eerste week van maart moeten er ruim 400 duizend prikken per week worden gezet. In het tweede kwartaal worden er, verwacht ik, in sommige weken tussen de 1 miljoen en 2 miljoen.’

Kunnen dan ook de strenge coronamaatregelen van tafel?

‘Voorlopig zijn de maatregelen nog nodig, daar kunnen we echt niet onderuit. ‘Wel gaan we proberen met grootschalige toegangstesten in kleine stapjes meer perspectief te bieden. Daarmee maak je dingen mogelijk die anders, gezien de stand van de epidemie, misschien nog onverantwoord zouden zijn. Denk aan het theater of sportstadions. Dat kunnen sneltesten zijn of pcr-tests. Daarnaast hebben we de afgelopen maanden een app ontwikkeld, waarmee je straks een negatieve testuitslag kunt laten zien. We zijn één van de eerste landen in het Westen die dit op deze manier gaat proberen.

‘We gaan ook sneltests inzetten bij werkgevers en in het onderwijs, op middelbare scholen, het mbo en het hoger onderwijs. Zo willen we met testen ook de samenleving openen.’

Wanneer gaat dit gebeuren?

‘Na pilots in maart beginnen we in april voor het echie, eerst met beperkte capaciteit. Ondertussen regelen we voldoende testmogelijkheden en gaat er in maart een wet voor naar de Kamer.

‘De coronacrisis begon als een gezondheidscrisis. Inmiddels hebben we ook een economische crisis en een sociaal-maatschappelijke crisis. Een deel van de samenleving lijdt onder het virus, daarnaast lijdt een belangrijk deel vooral onder de maatregelen tegen dat virus.

‘Daarom moeten we bereid zijn om risico’s te durven nemen, verantwoorde risico’s. We openen, zodra dat kan, de samenleving in kleine stapjes. En we vertellen er eerlijk bij dat het niet zonder risico is. Hopelijk kunnen we dan aan het begin van de zomer afscheid nemen van de meest beperkende maatregelen.’

Vaccinatietempo sinds 6 januari:

6 januari: eerste coronaprik

20 januari: 100.000

5 februari: 495.535

18 februari: 874.959

21 februari: 1.000.000

Wie zijn 16 februari al geprikt?

Thuiswonende 80-plussers en verpleeghuismedewerkers: 414.776

Personeel acute zorg en ambulance: 40 duizend (twee prikken)

Bewoners verpleeghuizen en zorginstellingen: 152.006

Huisartsen: 14.300

Kleinschalige woonvormen met huisarts: 7911

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden