Als eerste het brandende huis in

De Amsterdamse burgemeester sprak in New York met de politicoloog Benjamin Barber, die stelt dat burgemeesters de wereldproblemen kunnen oplossen. Wat denkt Van der Laan daarvan?

De burgemeester van Amsterdam bezoekt Amerika. Een frisse voorjaarsbries zorgt op de Hudson-rivier voor kleine golfjes, waar het schip zachtjes op mee deint, liggend aan een New Yorkse pier. De zeilen zijn gestreken. Eberhard van der Laan is komen vliegen uit San Francisco en heeft een korte nacht gehad. Hij begroet de scheepskok als een oude kameraad. Hij kent hem nog van een reis naar Istanbul. Op de achtergrond raast de metropool. Staat hier een van de mannen die de wereld gaan regeren?


Benjamin Barber hoopt en denkt van wel. Van der Laan heeft de beroemde Amerikaanse politicoloog net gesproken. Ze kennen elkaar goed. Barber heeft hem geraadpleegd voor zijn geruchtmakende boek If Mayors Ruled the World.


De natiestaat is vermoeid, de VN krachteloos, Washington verlamd, Brussel stroperig. Ondertussen wordt de mensheid bedreigd door een hele reeks plagen: klimaatverandering, terrorisme, misdaad, epidemieën, financiële crises. De redding kan alleen nog komen van burgemeesters, stelt Barber. Zij staan dichter bij de burgers, zijn minder ideologisch en hebben meer oog voor de praktijk dan voor de politiek.


Voorbeeld: waar het niet opschiet met de uitvoering van klimaatverdragen door staten, heeft de burgemeester van Los Angeles de CO2-uitstoot in zijn stad met 40 procent teruggedrongen door schepen in de haven te verbieden de motoren te laten draaien bij het laden en lossen. Hij deed dit nadat president Obama had gezegd hem niet te kunnen helpen.


De burgemeester ondergaat zo in de visie van Barber een gedaanteverwisseling. Zeker in de Nederlandse context. Hij evolueert van een lintendoorknipper en ceremoniemeester, die theedrinkt met honderdjarigen, tot een krachtpatser. De hoop van de mensheid en de wereld. Tenslotte woont de helft van de wereldbevolking in een stad. In het Westen is dat zelfs 78 procent. Nationale leiders de naam, burgemeesters de daad.


Vergeet het bezoek van premier Mark Rutte aan de Oval Office in het Witte Huis. Volg Van der Laan op het dek van de clipper 'Stad Amsterdam', zijn uitvalsbasis voor ontmoetingen met the powers that be in New York. Dat is in de praktijk belangrijker voor de burger.


Hoho - daar trapt de burgemeester op de rem. Over wat Barber beweert, zegt hij: 'Het is geen onzin, maar ik ben het er niet volledig mee eens. Hangt van het onderwerp af. Gaat het om Oekraïne, dan is de burgemeester non-existent in het discours. Maar als het de regering niet lukt migranten uit te zetten, voel je dat op straat als ze daar rondzwerven. Dan kun je helpen dat op te lossen. In samenwerking met de regering.'


Voor Van der Laan blijft dat het motto: je doet het samen. Typisch Nederlands. Wel erkent hij dat steden een laboratorium zijn. Er zitten veel mensen boven op elkaar, een hogedrukvat vol tegenstellingen en verschillen in welstand, afkomst en cultuur. Daar worden maatschappelijke problemen het eerst en sterkst gevoeld. Het maakt burgemeesters tot wat ze in Amerika first responders noemen - reddingswerkers die het eerst reageren, het eerst het brandende huis in gaan. In die rol moeten ze ook een goede antenne voor naderend onheil hebben.


Die stond bij Van der Laan scherp afgesteld bij zijn bezoek aan de Amerikaanse westkust, broedplaats van de toekomst. Hij bezocht in Silicon Valley en San Francisco tech-giganten als Cisco, Facebook en Twitter. Hij is onder de indruk van het succes, maar schrok ook. 'In Nederland vinden sommigen dat je niet over een dreigende tweedeling mag praten. Daar is het allang een feit.'


De slechte buurt in San Francisco waar Twitter naartoe verhuisde, is er enorm op vooruitgegaan, maar door de sterk stijgende prijzen en huren worden bewoners verjaagd. 'Waar ik van schrok is dat ict-mensen heel enthousiast zijn over waar ze mee bezig zijn, maar relatief weinig verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving. Er zijn jongens van 28 die miljardair zijn en nog een beetje moeten leren dat ze niet alleen voor hun company op de wereld zijn.'


De burgemeester sprak over het probleem met Ed Lee, zijn collega van San Francisco. Hij vertelde over zijn bezoek aan het Curry Senior Center, waar arme ouderen leren met tablets te werken. Die voelen zich daardoor minder eenzaam en onveilig. Dit Nederlandse project, deels gefinancierd door Economische Zaken, helpt zo de arme ouderen in Lee's stad. 'Dan krijg je het gekke fenomeen dat de tablets in Silicon Valley worden uitgevonden, maar met Nederlands geld aan ouderen daar worden verstrekt. Een aardige metafoor voor de problemen die ze er hebben. Lee veerde wel op dat ik dit zei.'


Zo kan het dus werken, in de geest van Barber: Van der Laan die een collega een spiegel voorhoudt. Andersom leert de Amsterdamse burgemeester zelf ook. 'San Francisco is een fantastische stad, maar je ziet daar het probleem van de tweedeling al vrij extreem. Amsterdam is eveneens een ict-stad, een creatieve stad. Het bedreigt ons ook. Dat is niet erg. Er zit ook iets moois, bijna poëtisch in dit probleem: het is een gevolg van succes. Als je groei hebt, worden grond en andere dingen schaars. Maar je moet wel zien hoe je tweedeling kunt voorkomen.'


Dan helpt het inderdaad dat een burgemeester en ook gemeenteraadsleden dichter bij de burgers staan. 'Onze politici in de gemeenteraad zijn, als het er echt om gaat, eerst Amsterdammer en dan pas partijganger. In Den Haag ben je eerst partijpoliticus en dan pas Nederlander. We staan niet alleen dichter bij de mensen, we zijn de mensen. Toen ik in de gemeenteraad zat, werkte ik als advocaat. Ook mijn vader, een veel te drukke dokter, was 25 jaar gemeenteraadslid in zijn woonplaats. Bij grote zaken word je het dan altijd eens. Dat sluit aan bij Barber.'


Maar Van der Laan is tegen een wereldparlement van burgemeesters, zoals de Amerikaan voorstelt. Hij doet het op zijn manier vanaf de clipper. Voor de lunch wachten Tommy Hilfiger en Calvin Klein, die zaken doen met Amsterdam. Maar eerst is er een persoonlijk woord voor elk bemanningslid. Bovendien gaat hij eerder naar huis: voor een mogelijke Ajax-huldiging. First things first.


AMSTERDAMSE FIETSTOESTANDEN IN NEW YORK?

De fiets rukt op in New York. Niet iedereen in de stad is daar blij mee. Geen Amsterdamse toestanden hier, riep in 2010 Marty Markowitz. Hij was toen Borough President van Brooklyn, een soort burgemeester. Van fietsideologen moest hij niets hebben. Niet als enige. Fietsers terroriseren andere weggebruikers, vinden ook anderen.

Wat kan Van der Laan New York leren? 'Het probleem met de fietsers in Amsterdam is hartstikke reëel. Als ze hun energie hebben verspild met het krijgen van snelheid, dan verdommen ze het te remmen en gaan ze door rood. Het kan gebeuren dat ik in de Vijzelstraat met mijn kinderen keurig sta te wachten voor het voetgangerslicht, oversteek als het op groen gaat en op dat moment bijna word aangereden door een fietser die door rood rijdt en dan ook nog zijn middelvinger opsteekt.'

De burgemeester wijst erop dat tal van wereldsteden hun best doen fietsen te stimuleren. 'In Amsterdam zijn we al krankzinnig ver. De helft van de mensen fietst. We moeten onze zegeningen tellen. Het is geweldig. Maar ook hier is weer dat mooie, dat bijna poëtische: succes heeft altijd een prijs. De fietser is iets te veel de baas aan het spelen in Amsterdam.'

Zijn boodschap aan New York? 'Als frontrunner kunnen wij zeggen: kijk uit. Als het lukt de mensen op de fiets te krijgen, ontstaan er niet alleen problemen met het parkeren van de fietsen maar ook met het gedrag van de fietsers.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden