Als een pleegvader drilt Russisch leger wezen tot soldaat

De sociale ontreddering is in Rusland zo groot dat het leger een oude traditie in ere heeft hersteld: wezen krijgen onderdak en worden opgeleid tot soldaat....

Elke ochtend stipt om vijf voor acht marcheert een peloton soldaten langs het bord met de leus 'Mijn Eenheid Is Mijn Trots' naar de kazernepoort. Ze dragen een smetteloos uniform, hebben het haar volgens voorschrift kort geknipt, en zwaaien met hun armen zoals ze dat op het exercitieterrein hebben geleerd. Pas nadat het 'ingerukt. . . mars' van de sergeant heeft geklonken, zie je dat er iets niet klopt.

In plaats van een wapen dragen ze een schooltas op hun rug. En ze zijn klein. Het zijn kinderen, jongens nog. Geen van die soldaten is ouder dan een jaar of zestien. Op de epauletten van hun camouflage-uniform is de cyrillische letter B genaaid - van vospitannik, kadet. Ze lopen door de poort naar school nummer tien, recht tegenover de kazerne, en zijn meteen net zo rumoerig als de rest.

Daar heb je Dima, klein voor zijn vijftien jaar. Hij was erbij toen zijn vader zijn moeder in een dronken driftbui doodsloeg. En dat is Sasja, die in een weeshuis zat omdat zijn vader is gestorven en zijn moeder nooit naar hem heeft omgekeken. En Aljosja, de grootste en stevigste van de kindsoldaten. Zijn vader had geen geld om de familie te onderhouden en heeft hem als oudste maar uitbesteed aan het leger.

'Zonen van het regiment' worden ze in Rusland genoemd: de wezen, internaatskinderen en straatschoffies die door het leger zijn geadopteerd en in de kazerne worden gedrild tot de volgende generatie soldaten en officieren. Eenheid nummer 73480, gelegerd in Kinesjma, een provinciestadje met 100 duizend inwoners aan de oevers van de Wolga, heeft negentien jongens tussen de twaalf en zestien in de kazerne opgenomen.

's Ochtends gaan ze met de andere kinderen naar school; 's middags krijgen ze 'voorbereidende militaire training': exerceren, eerste hulp, hand-tegen-hand-gevecht, wapenkennis, schieten, de stormbaan.

In de jaren veertig kregen duizenden oorlogswezen onderdak en een opleiding van het Rode Leger. Nu de sociale ontreddering zo groot is dat lijkt het alsof er weer een oorlog heeft gewoed, heeft het leger die traditie hersteld.

Volgens het ministerie van Onderwijs leeft bijna een miljoen kinderen zonder ouders, en meer dan de helft van hen woont in weeshuizen of zwerft.

Zelfs in het slaperige Kinesjma weten ze niet wat ze met de 450 weeskinderen in de stad aanmoeten. 'Het werden slechte jongens, die op straat rondhingen en in aanraking kwamen met de politie', zegt Larisa Semjonova in haar kamer in het gemeentehuis. Als hoofd van de afdeling Sociale Zaken deed ze wat de mensen in een garnizoensstad als Kinesjma meestal doen als er een probleem is: de hulp van de plaatselijk legereenheid inroepen.

Als het leger een deel van de probleemjongens discipline zou bijbrengen, wilde Kinesjma de kosten betalen. 'Discipline is op hun leeftijd heel erg belangrijk', weet Semjonova. 'We waren net op tijd, anders waren het straatjongens geworden. Op deze manier houden we het genetische materiaal van de natie gezond.'

De meeste Russische jongens proberen koste wat het kost onder de dienstplicht met zijn onmenselijke ontgroening uit te komen. De Soldatenmoeders, een organisatie die daarbij helpt, griezelen bij het idee dat weesjongens met militaire tucht op het rechte pad moeten worden gehouden.

'In elke eenheid wordt gevloekt, geslagen en gestolen', zegt Valentina Melnikova. 'De kazerne is geen plaats voor kinderen.'

Maar de generaals zijn erop gebrand dat het leger weer de maatschappelijke rol krijgt die het vroeger in de Sovjet-Unie speelde. Daarom moedigt minister van Defensie Igor Sergejev adoptie aan. Het leger heeft weinig geld, geeft hij toe, maar 'het opvoeden van straatjongens in de geest van het patriottisme en de liefde voor het moederland is voor ons belangrijker dan het gebrek aan fondsen.'

In een tijd dat de Russen vinden dat de vrijheid te ver is doorgeschoten en de orde moet worden hersteld, legt niemand het leger iets in de weg. In februari ondertekende president Poetin een oekaze die de adoptie door het leger legaliseert.

Majoor Jevgeni Afonin is de pleegvader van de zonen van het regiment. Hij slooft zich uit om het hen naar de zin te maken: een huiskamer met tv, een computerkamer, een eigen keuken met een samowar voor de thee, en op de wc echt toiletpapier (het leger gebruikt gewoonlijk oude kranten). 'Beter dan in het beste kindertehuis', zegt hij trots.

Daar eist hij van de kadetten gehoorzaamheid, discipline en inzet voor terug. 'Ik leer de jongens dat ze een opdracht moeten uitvoeren'. Dat wil zeggen: om half zeven reveille, dan ochtendgymnastiek, om acht uur naar school, daarna huiswerk maken (onder toezicht van een sergeant) of militaire training, en niet te laat naar bed. Wie zich niet aan de regels houdt - stiekem rookt bijvoorbeeld - krijgt extra corvee of minder verlof. Dat laatste vinden de kadetten het vervelendst; de zondagavonddisco is het hoogtepunt van de week, ook al is die op het kazerneterrein en let de officier die de plaatjes draait op dat ze zich gedragen.

Korporaal-kadet Aljosja Boelanov draait zijn legerpet rond in zijn vinger. 'Discipline is discipline, en dat is dat', zegt hij schokschouderend. Hij is zestien, droomt ervan officier te worden, en ja, het liefst zou hij morgen naar Tsjetsjenië vertrekken. Niet alle jongens kunnen aan het legerleven wennen; drie zijn er voortijdig vertrokken. Zelfs een modelsoldaat als Aljosja moet toegeven dat hij aan de verplichte ochtendgymnastiek een hartgrondige hekel heeft.

'Dima, bist du ein Bücherfreund?' vraagt de lerares Duits aan een van de kadetten. Dima gaat naast zijn schoolbankje staan, bijna in de houding, en hakkelt: 'Ja, ich bin ein Bücherfreund.' In zijn klas zitten nog vier jongens in uniform, en ze hebben allemaal moeite met school. Ze weten: een onvoldoende betekent extra corvee; de sergeant komt aan het eind van elke week controleren of niemand stiekem een vier of en vijf heeft verzwegen. Maar het blijft ploeteren. 'Het gaat al een stuk beter dan in het begin', vergoelijkt klasselerares Svetlana Moerichina. 'Het leger doet meer voor ze dan wij op school ooit zouden kunnen.'

Wat gebeurt er als de militaire orde en tucht niet de wondermiddelen zijn waar veel Russen ze voor houden? De problemen van de kadetten komen voort uit narigheid in hun verleden, en zijn niet door drillen te verhelpen. Het gevaar is groot dat tucht verandert in terreur. Het leger is berucht om de wrede behandeling van rekruten. Het gebeurt regelmatig dat ze instorten of zelfmoord plegen. Hoe zal het kinderen van twaalf, dertien jaar dan vergaan? Er is geen inspectie die de behandeling van de kadetten controleert. Buitenstaanders die een kijkje bij het regiment willen nemen, hebben toestemming nodig van de generale staf in Moskou, en die kan maanden op zich laten wachten.

De kindsoldaten zijn beter af dan hun leeftijdsgenootjes in de weeshuizen. Human Rights Watch schreef in 1998 dat kinderen daar 'worden blootgesteld aan een schokkend niveau van wreedheid en verwaarlozing.' De sterfte in de 'kinderpakhuizen' is twee keer zo hoog als het Russische gemiddelde. Als de jongens er op hun achttiende uit het tehuis vertrekken, is de kans groot dat ze eindigen op straat.

'Kinderen horen in een familie, niet in een tehuis, en al helemaal niet in een militaire eenheid', betoogt Boris Altsjoeler, directeur van de lobbygroep Rechten van het Kind. Dat is niet zo onmogelijk als het klinkt. Van de weeskinderen heeft 95 procent nog een vader of moeder. Het probleem is dat er in Rusland geen hulp is voor families die door armoede, alcoholisme of ruzies uit elkaar dreigen te vallen.

De communistische partijcomités die vroeger alles en iedereen in de gaten hielden, zijn verdwenen zonder dat er iets voor in de plaats is gekomen. Volgens Altsjoeler is dat de reden van de dramatische stijging van het aantal weeskinderen de laatste tien jaar. 'Als er hulpverleners zouden zijn die zich inspannen om families te helpen, of om pleegfamilies te vinden voor de kinderen als het toch misgaat, is het leger nergens voor nodig'.

Maar de kadetten voelen zich thuis op de schietbaan. Ze weten wat een wapen is; de kalasjnikov kunnen ze net als echte soldaten met een blinddoek voor uit elkaar halen en in elkaar zetten. Zijn kadetten zijn zo fanatiek dat ze de oefendoelen vaker raken dan de oudere soldaten. 'Je moet die kinnetjes eens omhoog zien gaan en die ogen zien schitteren!', zegt de majoor met vaderlijke vertedering. Hij vindt het uitstekend dat de jongens met wapens omgaan. 'In het leger leren ze te vertrouwen op hun eigen kracht', zegt hij. 'Voor een jongen die uit een gebroken gezin komt, verstoten door zijn ouders, is niets belangrijker dan dat.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden