Als een mummie naar huis wil

Musea hebben veel objecten die vroeger zomaar uit verre oorden zijn meegenomen, lees: geroofd. Geen gezicht,is de politiek correcte opvatting nu....

Er ligt een kindje in het museum, een dood kindje. Het stamt uit het Egypte van de eerste eeuwen na Christus. Normaliter zou zo’n mummie ingepakt zijn met windsels, maar deze is bloot.

Bezoekers van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden reageren soms geschokt op het jongetje. Mogen mensen zich zomaar vergapen aan de dood van een ander – de open-en-blote dood in dit geval? Wat is de educatieve waarde van het lijkje en zit er nog wetenschap in? Moet het terug naar Egypte?

De laatste tijd worden dit soort vragen steeds vaker gesteld en ook het Leidse museum worstelt ermee. Deze week was het begin van een reeks activiteiten in het museum die die worsteling moeten tonen. Zo is er de expositie Verboden te verzamelen?, waar potentieel omstreden objecten te zien zijn. Er komen publiekslezingen en afgelopen maandag was er een symposium voor mensen uit het vak.

Daar werd goed duidelijk hoecomplex de materie is. Het gaat bijvoorbeeld lang niet alleen om menselijke resten, maar nog vaker om oude voorwerpen, cultuurgoederen, kunst, noem maar op. Zijn die rechtmatig eigendom van de musea waar ze worden getoond?

Neem het Griekse kuras. Het Rijksmuseum van Oudheden (RMO) kocht het in 1997 op een kunstbeurs. De wapenrusting – helm, borst- en rugstukken, beenbeschermers – stamt waarschijnlijk uit de 4de eeuw voor Christus en is in Zuid-Italië opgegraven.

Illegaal opgegraven, meende Italië en het spande een proces aan tegen het RMO. De rechter oordeelde dat die illegaliteit niet bewezen kon worden. Het museum kreeg zijn juridische gelijk, maar betekent dit ook zijn morele gelijk?

Het is in elk geval niet zwart-wit, betoogde Steph Scholten, hoofd collecties van het RMO op het symposium. Er zijn wel codes waaraan musea zich zouden moeten houden, maar die bieden zelden kant en klare antwoorden.

‘Nationale staten worden vaak als de rechtmatige eigenaar gezien’, aldus Scholten. ‘Maar als een Griekse vaas in Etrurië belandt en later wordt opgekocht door een Duitse verzamelaar, is dat voorwerp dan Grieks, Italiaans of Duits? Aan wie geef je een Koerdische collectie terug? Syrië, Irak?’

En hoe ver ga je terug in de tijd? ‘Spanje zou raar opkijken als Nederland het schilderij van Jeroen Bosch opeist dat sinds de 16de eeuw in Spanje hangt’, stelde Antoon Ott van Artilaw, adviesbureau voor kunst en recht.

‘Het komt voor dat musea schenkingen krijgen, maar we weten dan niet of die objecten op rechtmatige wijze zijn verworven’, zei Ton Hol, hoogleraar recht, maandag. ‘De verzamelaar lijkt integer, maar heeft niet van alles een nota of een briefje. Als het museum de schenking echter niet aanvaardt, gaat die naar elders en kan zo’n verzameling uit elkaar vallen.’

Roof

Roof
Maar er is natuurlijk wel iets aan de hand. Er is bijvoorbeeld de erfenis van vroeger eeuwen, toen archeologie niet veel anders was dan veredelde roof. Prachtige stukken cultuur werden zonder gêne gelicht uit hun context in (vaak koloniale) gebieden. Ze kwamen bij verzamelaars terecht en later bij musea. Erg wetenschappelijk ging het er niet aan toe.

Roof
Maar zie: nieuwe politieke verhoudingen werkten nieuwe mores in de hand. Oude kolonies werden nieuwe landen, die zich op hun culturele erfgoed beriepen. Oude, ooit onderdrukte volkeren als indianen en Aboriginals, deden hetzelfde en eisten voorvaderlijke resten en goederen op.

Roof
Het pure verzamelen van oude en/of exotische objecten werd naar de achtergrond gedrongen en de wetenschap kwam voorop te staan. Musea kregen ethische codes, die misschien wel vaag zijn, maar wel degelijk voorschrijven dat bij verwerving van stukken goed naar de herkomst moet worden gekeken. Hoe lastig dat ook is, want er is nog veel roof van artefacten en illegale handel daarin.

Roof
Bij die nieuwe ontwikkelingen paste de verschuiving van westerse opinies in de richting van politieke correctheid – soms op het benauwende af. In toenemende mate wordt nu rekening gehouden met de gevoeligheden in landen van herkomst. Het resultaat is onder meer dat steeds vaker cultuurgoederen teruggaan naar landen of volkeren die ze claimen.

Roof
De grootste gevoeligheden liggen bij menselijke resten. Daar kom je al gauw mee in aanraking bijvoorbeeld, als je als archeoloog een spade in de grond steekt. Mummies, schedels en andere stukken mens; ze zijn op grote schaal in musea terechtgekomen.

Roof
Hoe daar tegenwoordig mee geworsteld wordt, bewijst onder meer het geval van de menselijke resten – zoals tweeduizend skeletonderdelen uit tropische landen – die in bezit zijn van het Tropenmuseum in Amsterdam. Vanaf de 19de eeuw werden die ad hoc, zonder veel systeem verzameld, alsof het postzegels waren. In 1965 was dat ineens afgelopen en verdween de collectie onder het stof.

Roof
Recentelijk zijn ze opnieuw bekeken. De conclusie is dat de verzameling – mede door haar gefragmenteerdheid – weinig kan betekenen voor de wetenschap. Maar wat er dan wel mee moet gebeuren, daarover wil het museum graag discussie.

Roof
En als er wel sprake is van wetenschappelijke waarde, mag alles dan worden onderzocht? De Kennewick Man niet: het negenduizend jaar oude skelet dat in de staat Washington werd gevonden. Althans, dat vonden de indiaanse groeperingen die de Man als een voorvader beschouwden. Maar onderzoekers stelden dat het skelet licht kon werpen op de herkomst van vroege Amerikanen en wonnen na jarenlang procederen.

Roof
Wat wel en wat niet? Onderzoek aan gesneuvelden uit de Tweede Wereldoorlog niet, aldus een spreekster op het symposium. Geen gegevens gebruiken uit nazi-research, poneerde een ander.

Roof
Maar weer wel gebitsonderzoek om de herkomst van volkeren zonder schrift te achterhalen, bijvoorbeeld. En als menselijke resten terug worden gegeven, zal er toch research aan moeten worden gedaan om de herkomst te traceren. Bovendien zijn er nieuwere vormen van onderzoek – dna-studie bijvoorbeeld – waardoor afgeschreven objecten (opnieuw) in de belangstelling kunnen komen.

Unesco

Unesco
Maar met het noemen van gevallen, maak je nog geen algemene regels. Solide wetgeving zou helpen, maar die is er niet in Nederland. Wel is er een Unesco-verdrag uit 1970, maar Nederland werkt nog steeds aan de wetgeving die daaruit moet voortvloeien.

Unesco
Dat schept ruimte voor onderzoekers om zelf grenzen te stellen. Ga de dialoog aan met de landen van herkomst, adviseerden meerdere sprekers op het symposium. Vertel die landen welke goederen of resten je hebt en wat je wil met eventuele research ernaar of het exposeren ervan.

Unesco
Het is goed als musea zoveel mogelijk hun normen zelf ontwikkelen en transparant maken, aldus hoogleraar recht Ton Hol. Musea kunnen dat het beste – vanuit hun deskundigheid. Timmer in godsnaam de boel niet dicht met juridische regels, want dan beland je in een frusterend en geldverslindend procedure-moeras.

Unesco
De tentoonstelling in Leiden probeert aan de hand van diverse gevallen de gewenste transparantie te bieden. Bij elke casus staat kort de opvatting van het RMO.

Unesco
Zo is er een verwijzing naar een beruchte zaak. Rond 1800 bracht de Britse Lord Elgin prachtige beelden van de Akropolis uit Athene naar Londen, waar ze nu geëxposeerd worden in het British Museum: de Elgin Marbles. Griekenland wil ze terug, Engeland weigert.

Unesco
Het RMO laat een klein stukje van dezelfde Akropolis zien. Teruggave hiervan is voorlopig niet aan de orde, aldus het museum. En over de Elgin Marbles zegt het in een persbericht dat er geen vanzelfsprekend moreel recht van een of andere partij bestaat op dit soort cultuurgoed, dat universeel is. Laten de partijen gaan samenwerken in plaats van ruziemaken, luidt de aanbeveling

Unesco
Het graf van de Egyptische generaal Horemheb, rond 1325 voor Christus, is een soortgelijke kwesti. Kalkstenen reliëfs van het graf liggen al sinds 1830 in het Leidse museum en in andere musea nog meer. Zouden ze niet terug naar Egypte moeten om samen het graf in oude luister te herstellen? Nee, aldus het RMO. De reliëfs zijn legaal in het museum en vormen het fundament van de collectie en van het onderzoek dat het museum in Sakkara uitvoert. Egypte heeft nog nooit teruggave geëist.

Unesco
Dan is er de zaak van de lampjes. Het RMO heeft duizenden olielampjes uit de Romeinse keizertijd in depot. Slechts een klein deel is te zien voor het publiek of wordt gebruikt voor studie of uitleen. Toch maar bewaren, meent het museum, want alle lampjes tezamen vormen een vrijwel volledige typologie en is als zodanig van wetenschappelijk belang.

Unesco
Uit de kwestie van het het Griekse kuras trekt het RMO een les. Bij toekomstige verwervingen zal het meer zekerheid vragen over de legale herkomst, alvorens te kopen.

Unesco
En het Egyptische jongetje? Het presenteren hiervan gebeurt zo waardig mogelijk, aldus het museum, ‘altijd in passende context en enkel wanneer dit het belang van het verhaal van de betreffende tentoonstelling dient’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden