Als droom politieke realiteit wordt

De 29ste Biënnale van São Paulo draait om de band tussen kunst en politiek, die ‘steeds nauwer en tweeslachtiger wordt’....

SÃO PAULO Zondag gaat Brazilië naar de stembus om een nieuwe president aan te wijzen. In dit belangrijke verkiezingsjaar voor de opkomende Zuid-Amerikaanse gigant, is het niet verwonderlijk dat de tweejaarlijkse internationale tentoonstelling van São Paulo een ambitieus thema heeft: de wisselwerking tussen kunst en politiek.

Veel participanten vragen zich af of het wel wenselijk is dat kunstenaars zich iets aantrekken van politici, en andersom. ‘Een artiest die zegt dat hij kunst maakt om de wereld te veranderen, moet van vak veranderen’, verklaart de Braziliaanse schilder Gil Vicente (52) in een recent interview. Blikvanger van de 29ste Biënnale van Braziliës grootste metropool zijn tien zelfportretten, waarin Vicente op het punt staat belangrijke internationale personages te executeren. De paus, koningin Elizabeth II, George W. Bush, de Iraanse president Ahmadinejad, diens Braziliaanse collega Lula – allen krijgen een pistool of een mes op zich gericht. Het werk, Inimigos (Vijanden), contrasteert sterk met een reeks erotische tekeningen, waarmee Vicente ook present is, onder de naam Suite Safada (Schandalige Suite). ‘In het eerste geval gaat het om een uit de oevers getreden delirium van almacht, in het tweede geval om een intimistische droom’, aldus de schilder.

Vicentes uitleg doet denken aan een van de vele lucide constateringen van Isaiah Berlin over het gevaar van verstrengeling van kunst en politiek. De politieke filosoof zei: ‘Als het van origine esthetische beginsel van de wilsverwezenlijking verzeild raakt in de politiek, zijn de resultaten desastreus. Het levert kunstenaars van het type Hitler en Stalin op, die hun onderdanen gebruiken als ruw materiaal voor hun totalitaire kunstwerken.’ Ofwel: de utopie van één persoon wordt een nachtmerrie voor velen.

Een kopje zee om in te zeilen
Het motto van de Biënnale, in het door Oscar Niemeyer ontworpen 30 duizend vierkante meter grote paviljoen in het stadspark Ibirapuera, is ontleend aan een gedicht van de Braziliaan Jorge de Lima: Há sempre um copa de mar para um homem navegar (Er is altijd een kopje zee om in te zeilen). ‘In dit kopje zee kunnen individuen zich vooruit verplaatsen tegen alle aversie in’, legt de curator Agnaldo Farias uit. ‘Het motto suggereert dat de utopische dimensie van kunst in de werken zelf ligt en geen uitstraling zou moeten hebben op de sociale inrichting van de buitenwereld.’

Volgens de curator hebben kunst en politiek een steeds nauwere en tweeslachtiger band. ‘Het lijkt onmogelijk kunstenaars van politici te scheiden. Juist omdat de twee terreinen zo dicht naar elkaar toe zijn gegroeid, wordt het weer van belang de verschillen tussen kunst en andere kennisvormen te onderstrepen’, aldus Farias. ‘Kunst kan de enkeling helpen om de wereld op een kritische, minder conformistische wijze te ervaren.’ Een van de werken die de kritische geest van het publiek het meest raken is een grote, drie verdiepingen hoge vogelkooi, getiteld Bandeira Branca (Witte Vlag). De kooi van de kunstenaar Nuno Ramos (50) uit São Paulo bevat granieten sculpturen en luidsprekers waar levende urubus (gieren) op zitten. Uit de geluidsboxen klinkt klassieke muziek die de vogels in theorie rustig moeten houden.

Biënnalebezoekster Marcia Pimenta (49) zegt: ‘Ramos zou toch ook zijn verontwaardiging tegenover de wereld kunnen tonen zonder de gieren? Ik ga hem suggereren zelf in zijn kunstwerk te gaan zitten.’ Naast de kooi protesteren dierenactivisten dag in dag uit op vreedzame wijze. ‘We zullen hier blijven zitten tot de directie besluit het werk te ontmantelen’, belooft activist Carlos Orlandin (57).

Tegenover Ramos’ omstreden kunstwerk is lichter vermaak gaande. In de ruimte van de Argentijnse Ana Gallardo (52), genaamd Een plek om te leven als we oud zijn, wordt gedanst op boleromuziek. De Mexicaanse Conchita Marvan (72), in groene ballroomjurk, nodigt het publiek uit samen met haar de op de wanden uitgetekende pasjes te volgen. Velen kunnen haar sympathie niet weerstaan. ‘Als we oud zijn, moeten we dapper en vrolijk leven. Dat is ons politieke manifest’, zegt de kokette Conchita.

Op de tweede verdieping van het reusachtige MAC-paviljoen heeft de Argentijn Roberto Jacoby (66) een politiek campagnezaaltje. Maar de wanden met twee portretten van de belangrijkste Braziliaanse presidentskandidaten, Dilma Rousseff van de regeringspartij PT en José Serra van de oppositiepartij PSDP, zijn op last van het regionale kiestribunaal afgeplakt. Om zijn frustratie af te reageren heeft de kunstenaar de wanden vol geklad met beledigingen aan de ‘laffe curator’. Echt woedend zal Jacoby niet zijn. Alle voorpagina’s waren de afgelopen dagen voor hem: de enige gecensureerde artiest in een tentoonstelling over kunst en politiek.

Nederlandse kunstenaars in São Paulo
Verdeeld over zes gigantische zalen, toont de 29ste Biënnale liefst 850 werken van 159 kunstenaars uit tientallen landen. De Latijns-Amerikanen voeren de boventoon.

‘Dat is logisch. Het heeft met de tijd te maken’, aldus de curator Agnaldo Farias. ‘Ons continent, met Brazilië op kop, is een opkomende macht op het geopolitieke speelbord.’ Ook uit Nederland zijn kunstenaars aanwezig, die met name audiovisuele projecten presenteren. Manon de Boer (44) danst in een droomtrance op een op dvd overgezette 16 mm-film. Fiona Tan (44) laat onder de titel A lapse of memory een intrigerende video over dementie zien. In intieme ruimten kan het publiek de surreële beelden bewonderen van Aernout Mik (48) en Wendelien van Oldenbergh (48). Amsterdamse architecten van de UN Studio hebben onder de naam Ik ben de straat een podium gebouwd voor discussies en voordrachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden