Als de wind draaide, kon een vrouw de schuld krijgen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: heksencirkel.
*Johan Cruijff

Detail uit Heksenkeuken van Frans Francken II. Beeld Kunsthistorisches Museum, Wenen

Ze was de eerste en enige vrouw die op de brandstapel belandde in Antwerpen: Clara Goessen. Op 22 augustus 1603 werd ze terechtgesteld door de rechtbank, want ze had een pact gesloten met de duivel en dat met haar bloed ondertekend. Waar kwam anders al dat onheil vandaan? En de Slag bij Nieuwpoort een paar jaar eerder, daar was ze ook! Het was dus ook geen toeval dat dat niet zo goed verlopen was en dat er zo veel verliezen te betreuren waren geweest.

Zo kwam het afgehakte hoofd van de soldaat in de magische heksencirkel terecht - een verwijzing naar het slagveld vol ledematen en afgehakte hoofden waar Clara seks zou hebben gehad met de duivel. Jawel. Al die daden had ze bekend, met hulp van de middelen die de rechtsstaat daartoe tot zijn beschikking had destijds, en om het allemaal nog enigszins humaan te maken, hadden ze de vrouw toch maar gewurgd voor ze werd verbrand. Het was de enige heksenverbranding in Antwerpen, in een Europa dat er duizenden kende in die tijd: 2.500 in Frankrijk, 15.000 in Duitsland, 1.500 in Groot-Brittannië, zijn enkele cijfers die op de tentoonstelling De heksen van Bruegel in Catharijneconvent in Utrecht worden genoemd. Als de wind draaide, kon een vrouw er al de schuld van krijgen. Wie een moreel kompas zoekt, dacht ik toen ik het las, moet zijn ogen beter maar niet richten op de geschiedenis van Europa. Maar dat terzijde.

'Toverye' staat er aan de rand van de cirkel, daarvan was ze beschuldigd. Het heeft nogal indruk gemaakt waarschijnlijk, want kunstenaar Frans Francken maakte zo'n 26 varianten van zijn heksenkeuken na de terechtstelling van Clara in Antwerpen. Deze is uit 1610. Dat soldatenhoofd ligt er zo lekker gruwelijk en komisch tegelijk bij, met zijn uitpuilende oog en zijn stoppels als vergietgaten.

Heksenkeuken, Frans Francken II. Beeld Kunsthistorisches Museum, Wenen

Die kikker op zijn rug, opgeblazen en doodgeprikt, die ligt ook vaak op de grond in Franckens heksenkeukens. Dat zit dan weer zo, lees ik in de catalogus: Een boer ging met zijn zoon een biertje drinken in een herberg in Vlaanderen. De gastvrouw verdubbelde de rekening. Dat maakte de boer woedend en hij gooide aan het eind van de avond maar de helft op tafel. Zij waarschuwde: 'Je zult de kracht niet hebben om thuis te komen, of ik ben niet de vrouw die ik ben!'

Bij zijn boot aangekomen lukte het hem niet die in het water te slepen; het ding leek vast te zitten in de modder. Met hulp van soldaten haalden ze alles uit de boot. Op de bodem zat een pad. De soldaten doodden de pad met een mes, en het bootje kon het water in. De volgende dag was de vrouw niet in de herberg: ze lag dood in haar bed, omgekomen door messteken.

Dat cirkeltje hier verbeeldt bijgeloof en angst: de destructieve seksuele kracht van de vrouw en haar vermogen om ook op afstand onheil toe te brengen. Komisch verbeeld in schilderijen, maar soms word ik een beetje moe van die tweedeling in de schilderkunst: de vrouw is óf jong, aantrekkelijk en vaak ook naakt, óf oud, slecht en gevaarlijk. Alleen vrouwen van stand die zich lieten portretteren, lijken aan dat gespleten beeld te ontsnappen. Ik wou soms dat ik ze met terugwerkende kracht kon invoegen in de kunst: de schrijfsters, de vrouwelijke politici, wetenschappers, artsen en architecten. O, wat ben ik benieuwd hoe de kunstgeschiedenis er dan uit zou zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden