Reportage

Als de overheid moslims niet meer vertrouwt? ‘Dan houdt het op’

Zeker tien gemeenten deden de afgelopen jaren stiekem onderzoek naar hun islamitische burgers. In de Rotterdamse Middenweg-moskee wordt zaterdagavond duidelijk wat de prijs is van deze speurzucht. ‘Ze willen voorkomen dat wij ons geloof belijden.’

Een panel met daarin advocaat Peter Schouten (links) praat in een Rotterdamse moskee over de NCTV: ‘Ik voel me belazerd.’ Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een panel met daarin advocaat Peter Schouten (links) praat in een Rotterdamse moskee over de NCTV: ‘Ik voel me belazerd.’Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

‘Ik voel me belazerd.’ De 25-jarige Amsterdamse student – sprekende bruine ogen, imposante baard – wil geen naam in de krant, maar zijn verontwaardiging kan hij niet verbergen. ‘Ik kom regelmatig in de moskee. De deur staat open voor iedereen. Dan is het toch niet te geloven dat mensen daar misbruik van maken? Als ik daar het gebed verricht, vraag ik me sinds deze week af: wie zit er naast mij?’

Die argwaan komt niet uit de lucht vallen. Afgelopen week onthulde NRC dat zeker tien gemeenten stiekem onderzoek lieten doen naar moskeeën en islamitische organisaties. Dit gebeurde tegen de achtergrond van geradicaliseerde Nederlandse moslims die naar Syrië en Irak waren gereisd, en mogelijk zouden terugkeren. De gemeenten waren bang dat ze geen zicht zouden hebben op die terugkeerders.

Tijdens de onderzoeken werden studieachtergronden, geloofsopvattingen en familiebanden van moskeebestuurders en imams in kaart gebracht. Het bedrijf dat de opdracht uitvoerde, Nuance door Training en Advies, zou volgens de krant gebruikmaken van undercovermethoden. Daarbij namen medewerkers deel aan gebedsdiensten zonder zichzelf kenbaar te maken als onderzoeker, iets wat het bedrijf blijft ontkennen.

Het nieuws bracht een golf van verontwaardiging teweeg. Om die geluiden een podium te geven, organiseert actiegroep Muslim Rights Watch deze zaterdagavond een debat in de Rotterdamse moskee De Middenweg. Een 37-jarige Tilburger (ook al geen naam in de krant) is vooral geschrokken van het wantrouwen van de betrokken gemeenten. ‘Als er signalen zijn dat mensen radicaliseren, moeten inlichtingendiensten vooral onderzoek doen. Maar er waren geen concrete aanleidingen. Moet je je voorstellen hoe groot het wantrouwen naar moslims is om stiekem tot zo’n onderzoek over te gaan.’ Hij vreest dat dit juist radicalisering in de hand werkt. ‘Ik hoor nu om me heen: als de overheid mij niet vertrouwt, dan houdt het op. En het wrange is: ik heb daar geen goed antwoord op.’

Gebutst

De aanwezigen richten hun pijlen vooral op de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Die zou volgens NRC de heimelijke NTA-onderzoeken niet alleen aan de gemeenten hebben aanbevolen, maar ook hebben betaald. Het is een nieuwe deuk in de toch al gebutste reputatie van de NCTV: een organisatie die werd opgericht om de informatiestroom tussen inlichtingendiensten te verbeteren, maar die zich in de praktijk steeds vaker zelf gedraagt als een geheime dienst. Zo bleek eerder dit jaar dat NCTV-ambtenaren op eigen houtje informatie verzamelden over honderden politieke campagneleiders, religieuze voormannen en activisten. Iets wat uitsluitend bij hoge uitzondering mag worden gedaan, en alleen door de inlichtingendiensten.

Advocaat Peter Schouten, een van de genodigde sprekers, noemt de NCTV in een ronkend betoog ‘van alle wetten en god losgeraakt’. ‘Ik durf te stellen dat ze helemaal geen wettelijke grondslag hebben om inwoners of moskeeën te bespieden en te infiltreren.’ Hij ziet een bovengemiddelde focus op islamitische organisaties en noemt dat ‘schandalig’. ‘Waarom verzamelt de NCTV wel gegevens van moslims? Waarom doet hij dat niet bij extremistische kerkgenootschappen? Zoals bij de dominees die de Nashville-verklaring hebben ondertekend waarin de jacht op homo’s word geopend door hen als inferieur af te schilderen.’

Martijn de Koning, die aan de Radboud Universiteit onderzoek doet naar activisme onder moslims, weet wel waarom. ‘Het is normaal geworden om moslims te zien als een risico. Vele burgers zullen hun schouders ophalen en het stiekem prima vinden dat er op moskeeën wordt gelet. Gezagsdragers weten dat natuurlijk ook. Geen enkele burgemeester wil achteraf moeten toegeven dat er signalen over radicaliserende moslims zijn gemist.’

Aan die voortvarendheid zit volgens de onderzoeker een duidelijke keerzijde. ‘Aan de buitenkant kun je niet zien wie een radicale moslim is. Dus als je als overheid zonder concrete verdenking een groep gaat volgen, zoals bij die NTA-onderzoeken, dan tast je de burgerrechten aan. En net zo wezenlijk: je holt het vertrouwen onder moslims in de overheid uit.’

Beschadigd

Dat is in de moskee te proeven bij Rafik Dahman (42). De imam is jarenlang uitgegaan van het goede van de overheid – ‘Ik vertrouw in de mens, en instituties worden gemaakt door mensen’ – maar dat is inmiddels beschadigd. De deradicaliseringsprogramma’s waren volgens hem in retrospectief vooral bedoeld om ‘de scherpe kantjes van de islam weg te vijlen’. Hij vermoedt dat de overheid waarschijnlijk al die tijd van plan was om te voorkomen dat moslims een orthodoxe versie van het geloof belijden: ‘Ze willen voorkomen dat we vaak de Koran lezen, islamitische opvoeding aan kinderen geven of wegzappen bij seksuele scenes en lhbti-reclames op televisie.’

Hij voorziet dat moslims zich in de toekomst minder van de wet zullen aantrekken. ‘Moslims hebben vaak gedacht: we moeten ons aan de regels houden. Dus niet zwartwerken, en niet meerdere partners hebben, want dat is verboden volgens de Nederlandse wet. Maar nu de overheid haar eigen regels overtreedt en ons stiekem bespioneert, verliezen ze natuurlijk het vertrouwen. Moslims kunnen denken: ‘Jij hebt mij geen aanzien gegeven, en dan geef ik jou ook geen aanzien.’

Wie controleert de NCTV?

Ambtenaren van de NCTV mogen formeel slechts de terrorismebestrijding coördineren. In de praktijk blijkt dat ze zich steeds vaker op het terrein van inlichtingendiensten begeven. Vanuit experts klinkt daarom de roep om het toezicht te verbeteren. De inlichtingendiensten AIVD en MIVD worden gecontroleerd door een onafhankelijke commissie, de CTIVD. Die is ervaren in het toezicht houden op analisten en kan zowel op eigen initiatief als na klachten onderzoek doen. Maar daar wil de NCTV niet aan. Volgens een woordvoerder wordt de NCTV gecontroleerd door de Inspectie Justitie en Veiligheid en de Autoriteit Persoonsgegevens, en is er geen reden om dat te veranderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden