Als de markt faalt en de overheid ook

De Nederlandsche Bank en het ministerie van Financiën hadden alerter, scherper en harder moeten optreden tegen SNS Bank. Omdat de problemen dooretterden, was nationalisatie van de bank vorig jaar onafwendbaar. Deze conclusies van Rein Jan Hoekstra en Jean Frijns, die de nationalisatie op verzoek evalueerden, roepen weinig verbazing op - SNS was bepaald niet het eerste debacle in de financiële sector in de afgelopen vijf jaar. Geen verbazing, wel een levensgroot probleem. Want als markten falen, en de overheid faalt ook - wat dan?


Falende markten. Aan de basis van de inrichting van (ook) de Nederlandse economie en samenleving staat de gedachte dat markten hun werk doen. Veel vragers, veel aanbieders, concurrentie, goede prijsvorming, efficiënt. Een vrije markt is het startpunt van het denken. Startpunt, niet het eindpunt.


Economen hebben een indrukwekkende hoeveelheid gevallen en omstandigheden opgespoord waarin markten hun werk helemaal niet doen. De overkoepelende term is 'marktfalen'. Dit ontstaat als aanbieders samenspannen tegen vragers en een kartel beginnen. Dit ontstaat ook als informatie scheef verdeeld is tussen vragers en aanbieders (de bank die de consument een woekerpolis aansmeert). En dit ontstaat als de productie of consumptie gevolgen heeft voor anderen (de fabriek die de omgeving vervuilt). Marktfalen is alomtegenwoordig.


Gelukkig is er de overheid, de hoeder van het algemeen belang. Na markten en het marktfalen is dat stap drie in de kernredenering over de inrichting van Nederland. De overheid identificeert het marktfalen, verzint remedies, kiest hieruit de oplossing met de laagste maatschappelijke kosten en fikst zo het probleem. De markten zijn nu 'gereguleerd'. Een 'sterke overheid' schept de kaders waarbinnen de markten hun werk wél doen.


Dus de overheid verbiedt kartels en installeert een kartelwaakhond. De overheid bestrijdt de gevolgen van asymmetrische informatie, bijvoorbeeld door banken een 'zorgplicht' voor consumenten op te leggen. De overheid legt de fabriek milieunormen op. Hier eindigt het verhaal doorgaans. Markten, marktfalen, overheidsingrijpen - een zegenrijke trits.


Maar het verhaal eindigt hier helemaal niet. Het gaat verder, en het brengt ons op een plek waar het slecht toeven is.


De term is: overheidsfalen. Het verhaal van Hoekstra en Frijns gaat hierover. De bankensector, de markten voor spaargeld en krediet, zijn vol marktfalen; de overheid had en heeft deze sterk gereguleerd; de overheid heeft de instituties opgericht om toe te zien op de naleving van de regels, waaronder De Nederlandsche Bank en (afdelingen van) het ministerie van Financiën. En de instituties hebben gefaald. Alleen de laatste interventie - nationalisatie - was nuttig. Maar dat was niet de bedoeling van al het overheidsingrijpen.


Net als marktfalen heeft overheidsfalen oorzaken. Deze zijn, is mijn stellige indruk, minder diepgravend onderzocht. De kern van de zaak is steeds: de overheid is geen belangenloze hoeder van het algemeen belang. In de financiële sector speelt bijvoorbeeld het probleem van de 'gegijzelde toezichthouder'. Een grote en dynamische internationale bankensector - dat is voor een toezichthouder aantrekkelijker dan een land vol boerenleenbankjes. De Nederlandsche Bank werd, in de loop der tijd, óók spreekbuis van de bankenlobby. Samen uit, samen thuis.


Overheidsfalen is net als marktfalen alomtegenwoordig. Economen en politicologen moeten zich aantrekken dat de studie hiervan onderontwikkeld is (de 'mislukte staat', waarmee politicologen zich wel indringend bezighouden, is iets anders).


Er zijn logischerwijs maar twee manieren waarop het verhaal kan aflopen. Eén: we bedenken een manier om overheidsfalen te fiksen. Dat zou fijn zijn. Of: we accepteren knarsetandend meer marktfalen omdat overheidsingrijpen de problemen alleen maar groter maakt.


Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek


Reageren?


frank@argumentenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.