Als de Groningse gaskraan morgen dichtgaat, dan...

Na de zwaarste aardbeving in Groningen in vijf jaar klinkt de roep om het dichtdraaien van de gaskraan weer luid en zegt ook minister Wiebes: 'Nederland moet van het gas af'. Wat zou het betekenen als dat per direct gebeurt?

Oliewinning van de NAM in Schoonebeek. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

...hapert uw fornuis een tijdje

Nederland produceert jaarlijks 40 miljard kuub gas en daarvan komt zo'n 20 miljard uit het Groningse veld. Maar de Nederlandse gasvoorziening steunt niet alleen op eigen gas. Via pijpleidingen komt er gas uit Rusland en uit Noorwegen, en per schip komt het uit de Verenigde Staten.

Dus als 'Groningen' op korte termijn sluit, is de simpelste oplossing: meer gas importeren. De pijpleidingen zijn groot zat en de terminal in Rotterdam heeft capaciteit genoeg. Maar dat importgas bevat veel minder stikstof dan het Groningse gas en dat betekent dat onze cv's en onze fornuizen er niet goed op werken. Dat is best op te lossen, want je kunt gewoon stikstof toevoegen; dat gebeurt nu ook al wel. Maar als Groningen op korte termijn dichtgaat, moet er ook op korte termijn een volwassen stikstoffabriek bij. En dat, zegt gasexpert René Peters van TNO, gaat drie tot vijf jaar duren.

Minder export

Het wegvallen van de gasproductie uit Groningen kan ook worden opgelost door minder te exporteren. Tot 2030 liggen de contracten met Duitsland en België nog vast. Dit jaar gaat er 28 miljard kuub heen, maar elk volgend jaar 2 miljard kuub minder. Dat betekent dat de export over tien jaar is gedaald met 20 miljard kuub, evenveel als Groningen nu produceert. Dus als we niets bijzonders doen, kan het Groningse veld over tien jaar sowieso dicht.

Tot slot zouden we zelf minder gas kunnen verstoken. Van de 40 miljard kuub die Nederland verbruikt, gaat de helft naar de 'grote' industrie, een kwart naar het midden- en kleinbedrijf en een kwart naar huishoudens. Kan dat minder? 'Technisch kan het allemaal', zegt Jan van der Meer, warmteregisseur in Arnhem-Nijmegen en in de regio Amsterdam. Hij moet de plannen opstellen waarmee die regio's 'van het gas af' gaan. 'Er is wel tijd voor nodig. Als we een bestaande wijk aanwijzen die van het gas afgaat, hebben we nog acht jaar nodig om dat uit te voeren.'

Prijs omhoog

Voor veel bewoners hoeft de ontgassing niet veel consequenties te hebben. Veel woningen, vooral alle hoogbouw, kunnen zo aangesloten worden op warmtenetten, die worden gevoed met de warmte van energiecentrales, afvalverbrandingsinstallaties of fabrieken. Veel naoorlogse rijtjeshuizen kunnen overstappen op elektrische warmtepompen. Dan moeten ze wel drastisch worden geïsoleerd, en dat vergt een grote investering.

Met één maatregel kan het kabinet een enorme verandering tot stand brengen, zegt Van der Meer: gas duurder maken. 'Als gas een euro per kuub zou kosten in plaats van 65 cent, zou iedereen meteen hard aan het werk gaan. In Denemarken hebben ze dat jaren geleden al gedaan, en nu is bijvoorbeeld Kopenhagen voor 98 procent aangesloten op een warmtenet.'


...en blijft het nog rommelen in de bodem

Experts zijn het erover eens: van de ene op de andere dag stoppen met de gaswinning zorgt er niet voor dat het ook met de aardbevingen is gedaan. 'We kennen voorbeelden van andere gasvelden waar vijf tot tien jaar nadat de productie was gestopt nog bevingen optraden', zegt Läslo Evers van het KNMI. 'Het inklinken van de bodem gaat nog een tijdje door en hetzelfde geldt voor de aardbevingen', aldus geofysicus Rob Govers van de Universiteit Utrecht.

Hoelang precies weten aardwetenschappers niet. Dat komt doordat ze zich altijd hebben beziggehouden met natuurlijke aardbevingen. Door mensen veroorzaakte aardbevingen zijn nieuwer en daar hebben aardwetenschappers relatief weinig ervaring mee. 'Door het inklinken van de bodem zitten er spanningen in de ondergrond zitten. We weten nog niet hoe die weg kunnen lekken. Als je daarachter komt, weet je hoelang de aardbevingen nog duren', zegt Govers.

Na-ijlen

Volgens Evers lijkt het erop dat minder gaswinning tot minder aardbevingen leidt. 'Toch kunnen dit soort zware bevingen nog optreden. Ik weet niet hoe dat in het Groninger veld gaat. Dat het nog jaren kan na-ijlen, is goed mogelijk.'

Of de grootste aardbeving die nog gaat komen kleiner of groter zal zijn dan de bevingen tot nog toe is moeilijk te zeggen. Govers: 'Ik verwacht geen enorme aardbevingen zoals in het buitenland. Maar je kunt niet zeggen: vanaf volgend jaar is het magnitude twee.'

Een aardbeving in een gebied waar de gaswinning is stilgelegd - hoe kan dat?

Het epicentrum van de aardbeving die Groningen op 8 januari opschrikte, lag bij Zeerijp in de gemeente Loppersum.

Onvoorspelbaarheid

Hij denkt niet dat het plotseling stoppen met gaswinnen problemen oplevert. 'De oorzaak van de aardbevingen is dat we de ondergrond continu aan het verstoren zijn. Ik verwacht niet dat het stoppen zelf ook weer aardbevingen veroorzaakt. Er is weleens gesuggereerd het gasveld te vullen met CO2, maar dat zou juist wel aardbevingen kunnen veroorzaken.' Ervaringen met gasvelden in het buitenland helpen niet om de situatie in Groningen te voorspellen, want ieder gasveld is uniek en reageert onvoorspelbaar. Zo is in de buurt van Barcelona een gasveld leeggehaald zonder dat aardbevingen plaatsvonden. Govers: 'Toen moesten ze gasreserves opslaan en wilden ze gas terugpompen in dat lege veld. Na een kwartier pompen vond er een enorme aardbeving plaats en zijn ze meteen gestopt.'

Die onvoorspelbaarheid komt doordat de lagen die boven en onder het gasveld zitten overal anders zijn samengesteld. 'In Nederland is er natuurlijk ook decennia blij gepompt en gingen alleen een paar huizen scheef staan. Het is als een emmer die je eerst nog helemaal moet vullen. De laatste druppels zorgen er pas voor dat de emmer overstroomt.'


...maar merkt de schatkist er weinig van

Vandaag is een ideaal moment om te stoppen met Groningse gaswinning. Althans, vanuit het perspectief van de begroting van minister van Financiën Wopke Hoekstra (CDA). Zelden kwamen er zo weinig gasbaten binnen als dit jaar. De komende kabinetsjaren wil Rutte III dit zo houden. Met een economische groei dit en volgend jaar van boven de 3 procent, merkt de schatkist het misschien niet eens als er voortaan 2 miljard euro minder in rolt.

Want dat zijn de totale aardgasbaten sinds 2016: 2 miljard euro per jaar. Een fractie van de nog zo recente piek. In 2013 kon toenmalig minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem (PvdA) liefst 13,3 miljard euro bijschrijven aan aardgasinkomsten voor het Rijk - ruim 5 procent van zijn begroting.

Volgens de Algemene Rekenkamer, de controleur van de rijksfinanciën, heeft het gas in een halve eeuw ongeveer 265 miljard euro opgeleverd. Een geldautomaat van de natuur, nota bene ontdekt in de naoorlogse opbouwperiode, waar Nederland een welvaartsstaat mede mee heeft opgebouwd, maar waar het niets anders voor heeft hoeven doen dan vaststellen dat die gasbel onder Nederlands grondgebied zit. Een napoleontische wet schrijft voor dat alles wat in de bodem van dit land zit, toebehoort aan de staat.

Appeltje-voor-de-dorstpotje

Even dacht de politiek: we moeten dat gasgeld apart zetten in een fonds. Tussen 1995 en 2010 werden daaruit dingen betaald die lang mee moesten gaan, zoals de Betuweroute en de Hogesnelheidslijn. Maar daarvoor en daarna was het voor politiek Den Haag veel te fijn om die 'gratis' miljarden meteen te consumeren - per slot kwamen er altijd wel weer verkiezingen aan. In het topjaar 1985 kwam van omgerekend elke 10 euro die het kabinet uitgaf 1 euro uit een gasveld. Aan het lot van de Groningers dacht 'Den Haag' niet. En aan de toekomst eigenlijk ook niet - anders was wel voor het Noorse model gekozen.

De Noorse overheid stort olie- en gasbaten in een fonds en 'speelt' alleen met het rendement daarvan, niet met het fonds zelf. Had Nederland dat vanaf 1960 ook gedaan, becijferde de Rekenkamer, dan waren de gasinkomsten niet 265 miljard, maar 350 miljard geweest. Sterker nog: het rendement zou in 2013 vrijwel exact hetzelfde bedrag zijn geweest als wat Rutte II in dat jaar aan het gas verdiende: 13,3 miljard. Maar met dat verschil dat Nederland tegelijk een appeltje-voor-de-dorstpotje zou hebben gehad van ruim 20.000 euro per Nederlander.

Groningse frustratie loopt op: het nieuwe kabinet moet nu heel snel zijn tanden laten zien

Lees ook het commentaar van Raoul du Pré: de gaswinning veel sneller omlaag is geen reëel scenario, maar maak dan tenminste dat schadeplan eens.


'Daarom is het niet mogelijk'

Nederland is op meerdere manieren gasverslaafd. Politiek Den Haag kon tot drie jaar geleden niet zonder de gasmiljarden. Zeven miljoen huishoudens zijn afhankelijk van het Groningse gas. Jaarlijks hebben ze 33 miljard kubieke meter gas nodig. Tegelijk hebben miljoenen huishoudens in België, Frankrijk en Duitsland het Groningse gas hard nodig. 'Daarom', zo schrijft het huidige kabinet, 'is het niet mogelijk om de gaswinning per direct stop te zetten.'

De geldverslaving is bijna bedwongen. Tot 2015 zou elk kabinet een grootse bezuinigingsoperatie hebben moeten optuigen als de gaswinning opeens zou stoppen. Nu betekent stoppen met gas een gaatje in de begroting van 0,7 procent en dan nog heeft Rutte III een overschot op die begroting. Bovendien maken politici financiële overwegingen tegenwoordig ondergeschikt aan morele: voor de veiligheid der Groningers moet politiek nu alles wijken.

Het kabinet lijkt vanuit dat sentiment de gaskraan actief dicht te gaan draaien. Maar in het regeerakkoord zegt Rutte III ernaar te streven de vraag naar Groningengas tot 2021 met 3 miljard kubieke meter te verminderen. Pas als die vraagafname een feit is, kan de gaskraan een stukje dicht, namelijk 1,5 miljard kuub. De winning waarop het kabinet de komende jaren mikt is 20 miljard kuub. De linkse oppositie wil naar 12 miljard.

Zo veel mogelijk bedrijven, gemeenten en huishoudens zullen worden verleid over te stappen op duurzame energie zoals aardwarmte, of op geïmporteerd gas. Tegelijk moet iedereen proberen het energiegebruik terug te dringen. 'Nederland moet van het gas af', zegt minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat steeds. Maar dat kost veel meer tijd dan dit kabinet is gegeven.

Over enkele jaren moet er een nieuwe stikstofinstallatie in Groningen zijn waardoor Nederlandse huishoudens buitenlands gas kunnen gebruiken. Ook Belgische en Franse huishoudens moeten 'om'. Hun apparaten worden uiterlijk in 2024 omgebouwd. Duitsland gaat vanaf 2020 minder Nederlands gas importeren om daarmee uiterlijk in 2030 helemaal te stoppen.

In vijftig jaar heeft Nederland 80 procent van al het beschikbare gas uit de grond gehaald, verkocht en opgestookt. Er is nog 900 miljard kuub over. De vraag is wat het eerst zal zijn: Nederland van het gas af of het gas op.

Het trilde weer in het Noorden, dus we maakten een kaartje met de zware bevingen in Nederland (3.0+) die de gasboringen al teweegbrachten.

Lees hier meer over de Groningse kwestie

Helpt het dichtdraaien van de gaskraan?
Als de gaskraan dichtgaat, houden de bevingen dan op? Vijf vragen en antwoorden over boren, bevingen en het verband daartussen.

Na de schok bij Huizinge (vijf jaar terug) stond de Groningse kwestie op de kaart. Waar staan we nu?
16 augustus 2017 was het vijf jaar geleden dat de aardbeving bij Huizinge Groningen opschrikte. De zwaarste klap tot op heden maakte van een lot uit de loterij een veiligheidsprobleem. De balans na vijf jaar naschokken.

Hoe de NAM boog voor een prachtig staaltje burgerlijke ongehoorzaamheid
Het is ontzettend moeilijk Groningers te mobiliseren in de strijd tegen de NAM. Ze zijn kapot gebeukt. Margriet Oostveen ging langs in Middelstum. (+)

Raad van State vernietigt gasbesluit: vier vragen over de toekomst van de Nederlandse gaswinning.
De Raad van State vernietigde op 15 november 2017 het gasbesluit. Daarmee wilde oud-minister Henk Kamp (Economische Zaken) de komende vijf jaar 21,6 miljard kubieke meter gas uit Groningse bodem laten halen door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.